Để xuất nhập khẩu tiếp tục là động lực thúc đẩy tăng trưởng hai con số

Gia nhập nhóm 15 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới

- Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam trong 10 tháng năm 2026 đã vượt mốc 1.000 tỷ USD, phản ánh quy mô thương mại ngày càng mở rộng và mức độ hội nhập sâu rộng của nền kinh tế. Ông đánh giá như thế nào về kết quả này?

- Đây là kết quả đặc biệt khả quan trong bối cảnh kinh tế thế giới đang đối mặt với nhiều bất ổn, biến động địa chính trị lớn, tác động sâu sắc đến kinh tế toàn cầu. Điều đó cho thấy vị thế thương mại của Việt Nam trên thế giới ngày càng được nâng cao.

TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương). Ảnh: Thanh Hải

Thực tế, Việt Nam đã trở thành một cường quốc thương mại. Năm 2025, Việt Nam đứng thứ 18 thế giới về xuất khẩu trong tổng số khoảng 240 nền kinh tế. Năm 2026, với quy mô thương mại hàng hóa vượt mốc 1.000 tỷ USD, Việt Nam sẽ gia nhập nhóm 15 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới.

Khi vượt qua mốc 1.000 tỷ USD, Việt Nam sẽ gia nhập “Câu lạc bộ nghìn tỷ USD”. Trong nhóm này, châu Á có 6 nền kinh tế, châu Âu có 5 và châu Mỹ có 3; ASEAN chỉ có duy nhất Việt Nam.

Đây cũng được xem là dấu mốc hội nhập sâu rộng của Việt Nam với kinh tế thế giới. Nhờ vậy, chúng ta có thêm nhiều cơ hội thu hút đầu tư, mở rộng sản xuất, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

- Mặc dù kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng ấn tượng, song nền kinh tế vẫn đối mặt với những vấn đề như phụ thuộc vào khu vực FDI (đầu tư trực tiếp nước ngoài), giá trị gia tăng trong nước chưa cao, năng lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp nội địa còn hạn chế. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

- Theo tôi, mục tiêu đạt 1.000 tỷ USD hay hơn thế nữa không phải là đích đến cuối cùng. Điều cốt yếu là phải làm thế nào để doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp trong nước, thực sự giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động xuất khẩu; đồng thời tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn và chiếm lĩnh được những công đoạn có giá trị cao trong chuỗi sản xuất, xuất khẩu.

Việc cần làm là Việt Nam phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng xuất khẩu, từ chỗ chủ yếu dựa vào gia công, lắp ráp, khai thác lợi thế về vốn và lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh nội sinh của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực quản trị doanh nghiệp còn hạn chế, trong khi chi phí logistics vẫn ở mức cao. Mặc dù Việt Nam đã tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do (FTA), thuộc nhóm quốc gia có độ mở thương mại lớn trong ASEAN, nhưng việc khai thác các cơ hội từ những hiệp định này vẫn chưa thực sự hiệu quả.

Một nguyên nhân quan trọng là các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp phát triển xuất khẩu, công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp chế biến, chế tạo hiện chưa tạo thành một hệ thống đồng bộ, thống nhất và có tính liên kết chặt chẽ.

Sản xuất linh kiện phụ trợ tại Khu công nghiệp Phú Nghĩa, Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng

Chính những điểm nghẽn này khiến tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào mở rộng quy mô, trong khi khả năng gia tăng giá trị nội địa và tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế còn hạn chế.

Thêm chính sách hỗ trợ giúp doanh nghiệp nâng sức canh tranh

- Ông có thể nói rõ hơn về các nhóm giải pháp cụ thể để tháo gỡ những điểm nghẽn nói trên?

- Thứ nhất, phải nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Hiện nay, doanh nghiệp trong nước vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt về năng lực tài chính, công nghệ và quản trị. Những hạn chế này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn, yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Thứ hai, điểm nghẽn về khả năng liên kết giữa khu vực doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Việt Nam thu hút được lượng vốn FDI rất lớn, hiện nằm trong nhóm khoảng 20 nền kinh tế thu hút FDI hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, tác động lan tỏa của khu vực FDI đối với doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa, vẫn còn khá hạn chế.

Nông dân Đắk Lắk thu hoạch sầu riêng phục vụ xuất khẩu. Ảnh: Minh Thuận

Thực tế, nhiều doanh nghiệp FDI có kim ngạch xuất khẩu rất lớn nhưng vẫn phải nhập khẩu phần lớn nguyên vật liệu, linh kiện, phụ kiện từ nước ngoài do doanh nghiệp trong nước chưa đáp ứng được yêu cầu cung ứng. Nguyên nhân một phần là công nghiệp hỗ trợ của Việt Nam phát triển còn chậm; trình độ công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo còn yếu.

- Theo ông, Bộ Công Thương cần ưu tiên những chính sách nào trong thời gian tới để khai thác hiệu quả mạng lưới FTA và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh?

- Thứ nhất, phải khai thác FTA một cách toàn diện và thực chất hơn. Bộ Công Thương cần xác định rõ những ngành hàng, thị trường và nhóm doanh nghiệp có khả năng tận dụng FTA hiệu quả nhất để tập trung nguồn lực hỗ trợ. Trên cơ sở đó, cần xây dựng các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng khai thác riêng từng hiệp định lớn, thay vì chỉ tuyên truyền chung về các FTA.

Thứ hai, cần xây dựng các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh theo từng nhóm ngành hàng cụ thể. Hiện nay, các thị trường xuất khẩu lớn đang đưa ra ngày càng nhiều quy định về môi trường và phát triển bền vững.

Chẳng hạn, tại EU, doanh nghiệp phải đối mặt với hàng loạt yêu cầu mới như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định chống phá rừng (EUDR). Bên cạnh đó, các quốc gia thành viên EU cũng có thể đưa ra những yêu cầu riêng về nguyên liệu tái chế, sản xuất bền vững và bảo vệ môi trường. Vì vậy, Bộ Công Thương cần xây dựng các chương trình hỗ trợ chuyển đổi xanh theo đặc thù từng ngành hàng, thay vì áp dụng một chương trình chung cho tất cả.

Ví dụ, đối với cà phê và cao su, cần tập trung vào truy xuất nguồn gốc vùng trồng, kiểm soát nguy cơ phá rừng và xây dựng hệ thống dữ liệu đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Đối với dệt may, da giày, cần quan tâm đến việc sử dụng nguyên liệu bền vững, tiết kiệm nước, giảm ô nhiễm trong sản xuất, kiểm soát hóa chất và tăng cường sử dụng năng lượng sạch.

Bên cạnh chuyển đổi xanh, xúc tiến thương mại cũng cần đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu, ưu tiên kết nối những doanh nghiệp có sản phẩm xanh, quy trình sản xuất bền vững và mức phát thải thấp với các nhà nhập khẩu, nhà phân phối quốc tế.

Đồng thời, cần phát triển đồng bộ hạ tầng hỗ trợ thương mại, từ hệ thống phòng thí nghiệm, kiểm định, chứng nhận chất lượng đến hạ tầng logistics xanh; có cơ chế tín dụng phù hợp để hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, năng lượng tái tạo và cải tiến quy trình sản xuất.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!