Đề xuất tháo gỡ 'điểm nghẽn' độc quyền sách giáo khoa

Nhà nước đặt hàng các nhà xuất bản uy tín

Chia sẻ quan điểm cá nhân, PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, Đại biểu Quốc hội, Phó Giám đốc ĐH Bách khoa Hà Nội cho rằng, định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, của Đảng và Chính phủ về giáo dục phổ thông là tiến tới miễn phí sách giáo khoa (SGK) toàn quốc năm 2029. Khi SGK được xác định là chính sách an sinh xã hội do Nhà nước cung cấp miễn phí thì việc in ấn, xuất bản phải do Nhà nước đứng ra lo liệu và bảo đảm nguồn lực thực hiện. Xét về mặt logic, không thể để việc in, xuất bản SGK cho thị trường làm rồi bắt Nhà nước phải bỏ tiền mua lại. Trách nhiệm của Nhà nước là đặt hàng các nhà xuất bản uy tín (xuất bản) đúng một bộ sách chuẩn.

Phụ huynh, học sinh tại một cửa hàng sách ở Hà Nội. Ảnh: Như Ý

Việc Nhà nước đảm nhiệm trọn vẹn nhiệm vụ này là hoàn toàn đúng đắn. Một đơn vị Nhà nước được giao trọng trách in đúng, in đủ sách giáo khoa cho nhân dân thì không nên đi liên kết thị trường. Việc liên kết thương mại sẽ làm lệch lạc tư duy phục vụ và bản chất an sinh xã hội miễn phí.

PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, đại biểu Quốc hội, Phó Giám đốc ĐH Bách khoa Hà Nội nêu quan điểm cá nhân về việc xóa độc quyền SGK.

Theo ông Thắng, hiện nay triết lí và định hướng lớn đã rất rõ ràng. Vấn đề cốt lõi là xây dựng lộ trình thực hiện từ nay đến năm 2029 sao cho đạt kết quả tốt nhất. Các biện pháp cụ thể như số lượng in ấn hay quy trình đặt hàng sẽ tiếp tục được bàn bạc và giải quyết trong quá trình triển khai thực tế.

Tập trung giải quyết cung ứng kịp thời

Giải trình tại phiên họp của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội sáng 20/9, Bộ trưởng GD&ĐT Hoàng Minh Sơn cập nhật thông tin mới nhất, số lượng sách giáo khoa còn thiếu khoảng vài trăm nghìn cuốn so với nhu cầu trên 240 triệu cuốn, như vậy gần 100% sách đã đến tay người học.

Lí giải về tình trạng thiếu SGK cục bộ trong năm học mới, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết, năm 2025, Bộ đã phê duyệt và lựa chọn một bộ SGK thống nhất. Tuy nhiên, việc lập kế hoạch và dự báo số lượng từ các địa phương chưa thực sự chính xác. Trước đây, khi có 3 bộ sách, các nhà xuất bản thường in dư lượng lớn, nhưng hiện tại với 1 bộ sách, việc dự phòng được tính toán khắt khe hơn, dẫn đến thừa thiếu cục bộ tại một số môn học.

Bộ đã chỉ đạo NXB Giáo dục Việt Nam, các đơn vị cung ứng khẩn trương hoàn thành việc phân phối trong vài ngày tới. Một số địa phương cũng đã chốt thời hạn hoàn thành cung ứng SGK.

Theo báo cáo thống kê của Bộ GD&ĐT, tỉnh An Giang đã cung ứng hơn 5,93 triệu SGK, chưa bao gồm số lượng cung ứng khác và lượng SGK năm 2025 chuyển sang phát hành; địa phương còn thiếu 33.441 bản, tương đương khoảng 0,94%. Số SGK còn thiếu tại An Giang sẽ được cung cấp từ ngày 20/9 và dự kiến hoàn thành việc cung ứng vào ngày 25/9.

Trước đó, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng yêu cầu Bộ GD&ĐT tập trung huy động tất cả các nguồn lực, điều tiết ngay, in ấn, cung ứng đầy đủ số lượng, bảo đảm chất lượng sách giáo khoa cho các cơ sở giáo dục phổ thông, không được để thiếu SGK cho học sinh học tập, hoàn thành việc cung ứng sách và báo cáo Thủ tướng Chính phủ trước ngày 22/9.

Thực tế cho thấy, đến 30/7, NXB Giáo dục Việt Nam đã chuyển đủ 100% các đơn đăng kí mua SGK trước đó. Nhà xuất bản cũng dự trù số lượng phát sinh khoảng 30% so với số lượng đăng kí. Tuy nhiên, nhu cầu SGK phát sinh thực tế lên đến gần 40% nên dẫn đến tình trạng thiếu cục bộ như thời gian qua.

Mặt khác, NXB Giáo dục Việt Nam là Cty Nhà nước, việc in ấn SGK bổ sung phải thông qua đấu thầu, cần thời gian. Do vậy, nếu muốn có đủ SGK trong thời gian ngắn, Bộ GD&ĐT cần phải có giải pháp tháo gỡ từ cơ chế, chính sách đối với doanh nghiệp Nhà nước.

Giải pháp nào khả thi?

Trao đổi về giải pháp tháo gỡ tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ hiện nay, TS Phan Phương Nam, Trường ĐH Luật TPHCM chỉ ra những nút thắt cốt lõi từ khâu dự báo cho đến các rào cản pháp lí, đồng thời hiến kế những giải pháp căn cơ để giải quyết dứt điểm điểm nghẽn này. Theo TS Phan Phương Nam, lâu nay có ý kiến mang tâm lý e ngại việc phá vỡ thế độc quyền trong in ấn SGK sẽ khiến các đơn vị tư nhân chạy theo lợi nhuận mà làm biến tướng thị trường.

Bài toán đặt ra cho các cơ quan quản lí và đơn vị chủ trì cần được cân nhắc qua hai góc độ. Nếu vẫn muốn giữ nguyên hiện trạng để NXB Giáo dục Việt Nam độc quyền đảm nhận công việc này, công tác dự báo phải chính xác, đồng thời Nhà nước phải chấp nhận đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở vật chất và trang thiết bị hiện đại. Ngược lại, nếu muốn tiết kiệm chi phí đầu tư công nghệ và hạ tầng chỉ phục vụ cho cao điểm đầu năm, giải pháp khả thi là cho phép NXB Giáo dục Việt Nam lựa chọn các đơn vị liên kết. Trong mô hình này, NXB Giáo dục vẫn đóng vai trò là cơ quan chủ trì, chịu trách nhiệm tuyệt đối về nội dung và kiểm soát toàn bộ số lượng bản in ra thị trường.

TS Phan Phương Nam, Trường ĐH Luật TPHCM đề xuất giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn thiếu SGK.

Tuy nhiên, theo ông Nam để các giải pháp liên kết đi vào cuộc sống, những vướng mắc về cơ chế pháp lí hiện hành cần phải được tháo gỡ. Điểm nghẽn hiện tại nằm ngay tại các quy định chung, đòi hỏi cơ quan có thẩm quyền phải xem xét sửa đổi các điều khoản liên quan.

Sự thay đổi này không nhằm phủi bỏ trách nhiệm của NXB Giáo dục Việt Nam, mà ngược lại, trao cho họ quyền chủ động cao hơn gắn liền với trách nhiệm giải trình cuối cùng. Cụ thể, họ sẽ không còn là đơn vị duy nhất thực hiện toàn bộ mọi công đoạn, mà trở thành “nhạc trưởng” chịu trách nhiệm về nội dung bản in, đồng thời được quyền chủ động lựa chọn các đối tác liên kết thông qua cơ chế đấu thầu minh bạch theo đúng quy định pháp luật.

“Khi những rào cản về thủ tục được khơi thông, năng lực dự báo được thực hiện chuẩn xác và khâu in ấn được vận hành linh hoạt qua các đơn vị liên kết dưới sự kiểm soát chặt chẽ, bài toán thiếu SGK sẽ được giải quyết tận gốc. Qua đó, thị trường sách sẽ ổn định, phụ huynh và học sinh không còn cảnh thấp thỏm lo âu mỗi dịp năm học mới bắt đầu”, TS. Phan Phương Nam nói.