Đêm giao thừa đốt lói trộm

Tác giả: Trần Huiền Ân/NXB Tổng hợp TP.HCM

Văn hóa Văn nghệ trên Tạp chí Bách Khoa

Văn hóa văn nghệ Miền Nam bắt đầu từ "ngã rẽ Nguyễn Hoàng", khi cõi Nam Hà được lập. Nó được phổ biến qua truyền khẩu là chính, người thưởng thức cảm nhận bằng cách nghe nhiều hơn xem. Tác phẩm được đại chúng hóa, vượt qua giới hạn bản quyền cá nhân, ai cũng có thể trình diễn và có thể tự động thay đổi thêm bớt năm ba từ cho hợp với hoàn cảnh thực tế. Điều đó thể hiện tình cảm phóng khoáng của người dân, vui sống cùng nhau một cách thoải mái. Về nội dung, bên cạnh tinh thần bảo vệ truyền thống dân tộc, là ý thức phản kháng, chống lại các thế lực thực dân và tà quyền.

Đêm giao thừa đốt lói trộm

Trong bài "Đêm giao thừa đốt lói trộm" đăng Tạp chí Bách Khoa, Nguyễn Đình Tư giới thiệu một tục lệ ngày Tết ở quê nhà Nghệ An.

Ông Nguyễn Đình Tư giới thiệu quê hương:

"Làng Chi Nê, một làng nghèo thuộc huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An, nằm trên bờ sông Lam, nơi có vực Quánh, núi Quánh, có hòn Phu Phụ Thạch nổi giữa dòng sông, lại ở gân rừng Trường Sơn, dân chúng chuyên sống về nghề nông, một ít làm thêm nghề phụ là lên rừng lấy lâm sản. Một năm hai thiên tai xảy ra đều đều, mùa tháng năm nắng hạn nứt đất nẻ ruộng, mùa tháng mười lụt tràn đồng.

Dân chúng rất siêng năng cần cù mà vẫn thiếu cơm thiếu áo. Các trò chơi ngày xuân không có gì đặc biệt, chỉ có thú đốt lới trộm đêm giao thừa là đáng nói".

Qua cách giải thích của tác giả có thể hiểu lói là một loại pháo, lớn bằng cái pháo tống, gồm một ống lệnh bằng sắt, giống như vỏ đạn súng hai nòng, một cái tông và thuốc lói.

Ống lệnh vỏ khá dày, phía đáy kín, bên hông có một lỗ nhỏ bằng hạt đậu xanh (để chuyền ngòi), phía miệng để trống.

Tông làm bằng gỗ cây xoan, cưa thành từng khúc độ 4cm, đường kính lớn hơn lòng lói một chút, chuốt một đầu cho vừa miếng lói.

Thuốc lói dùng sinh và diêm, trộn với thân cây xoan, giã nhỏ rồi bắc lên bếp sấy cho khô.

Cách làm lói: Lấy giấy quyến mỏng, bền và bén lửa, rọc thành từng miếng hình chữ nhật, dài độ 10 phân, rộng độ 3 phân, lấy thuốc lói rắc lên mặt giấy, thoa đều rồi cuốn lại xoắn thành ngòi. Trước hết, xuyên ngòi vào lỗ, cho ngược lên lòng lói độ 4-5 phân để dễ bắt lửa vào thuốc, phần lòi ra ngoài độ 3-4 phân.

Đoạn xúc thuốc đổ vào lòng lói, đổ đến đâu lấy que tre nên đến đó cho chặt. Khi thuốc đã đầy lấy giấy quyến nhét lên rồi bỏ tông vào, lấy búa đóng cho đến khi nào tông lút lên miệng lói hoặc còn dư độ 1 phân, phòng khi lói bị tịt ngòi.

Đốt lói: Châm lửa vào ngòi, một tia sáng xì xì phóng ra chớp mắt một tiếng nổ kinh hồn lớn bằng tiếng lựu đạn làm điếc tai mọi người. Cái tông phóng đi mất, cái lói té xuống mặt đất sau khi đã làm đất lún xuống độ một hai phân tùy theo sân cứng hay mềm.

Điều thú vị: Đốt lói trộm là một hình thức đạp đất xông nhà, nhưng có vẻ tải tử trinh thám, phải làm sao cho chủ nhà không biết, phải giật mình khi nghe tiếng nổ mới là tốt, là hên, và mới được thưởng nhiều tiền sau khi đã được mời vào nhà đánh chén. Vì lẽ đó họ phải đi trong đêm rắt im lặng, đến nhà phải xô cổng hoặc phá rào vào hết sức nhẹ nhàng, tránh không cho mấy con chó biết, khốn nỗi những nhà họ đến tương đối giàu, có chó dữ. Nơi đặt ống lói trộm được chủ nhà vừa lòng nhất vì hên nhất, là nơi ngạch phên gian bảy, tức là phòng để của.

Việc tối kỵ trong tục đốt lói trộm là bị tịt ngòi, phải rút lui ngay, nếu chủ nhà biết, họ xúi chó đuổi như đuổi tà. Phát lói mở hàng bị tịt ngòi, chẳng những năm đó gia chủ bị xui xẻo mà cả phường đốt lói trộm làm ăn cũng chẳng ra gì.

Sau khi bị tiếng lói làm giật mình, chủ nhà tươi cười mời phường lói trộm vào nhà, bọn này lựa lời chúc gia chủ một năm mới đầy sự tốt lành. Mâm cỗ trên bàn thờ được hạ xuống, chủ nhà mời họ ăn uống và sau đó là tiền lì xì. Sáng sớm mồng một trong lúc xuất hành lấy hên hễ ai bắt gặp được một cái tông thì mừng rỡ khôn xiết, tin rằng năm đó sẽ phát đạt, thăng quan tiến chức, con cái học hành đỗ đạt v.v...

Trần Huiền Ân/NXB Tổng hợp TP.HCM