Đền Cây Vải lưu giữ nhiều lớp trầm tích lịch sử

Đền Cây Vải lưu giữ nhiều lớp trầm tích lịch sử

Đền Cây Vải, tọa lạc tại phường Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những di tích có giá trị về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng dân gian trên địa bàn.

Dù quy mô kiến trúc không lớn, ngôi đền vẫn được người dân địa phương gìn giữ, hương khói quanh năm và duy trì lễ hội truyền thống hằng năm.

Theo tư liệu địa phương, đền Cây Vải được khởi dựng vào năm 1060 dưới thời vua Lý Thánh Tông. Đến khoảng giai đoạn 1840 - 1847, dưới thời vua Thiệu Trị nhà Nguyễn, ngôi đền được xây dựng lại.

Năm 1993, cùng với đồi Ông Đùng thuộc phường Lam Sơn, thị xã Bỉm Sơn (nay phường Bỉm Sơn ), đền Cây Vải được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VHTTDL) công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Ông Lê Hồng Phong, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công phường Bỉm Sơn cho biết, đền hiện thờ 3 vị thiên thần gồm Ngọc Thủy Tinh công chúa, Đào Hoa công chúa, Bạch Hoa công chúa; đồng thời thờ 2 vị phúc thần là Tướng quân Nguyễn Thiện thời Lê Sơ và Hoàng đế Quang Trung.

Ngôi đền nằm trong không gian khá đặc biệt, phía sau là dải đồi Ông Đùng, phía trước là hồ nước, tạo nên thế đất hài hòa giữa núi và nước. Trong khuôn viên đền có một giếng nước quanh năm không cạn, được người dân quen gọi là giếng Tiên.

“Trước đây, khu vực này còn có một cây vải cổ thụ rất lớn, xanh tốt quanh năm. Theo thời gian, cây bị mục và chết, hiện chỉ còn lại phần gốc lũa nằm dưới hồ nước, cạnh giếng Tiên. Đây cũng là lý do hình thành tên gọi đền Cây Vải”, ông Lê Hồng Phong thông tin.

Về kiến trúc, đền Cây Vải có quy mô nhỏ, gồm 2 tòa là cung ngoài và cung trong xây sát nhau, đã qua nhiều lần tu bổ. Tuy nhiên, theo đánh giá của địa phương, tòa hậu cung vẫn còn giữ được những nét kiến trúc cổ đáng chú ý.

Đặc biệt, tòa hậu cung chỉ có một gian nhưng vẫn còn lưu giữ kiến trúc thời Nguyễn, tường xây gạch, mái cuốn vòm bằng vôi vữa. Đây là chi tiết khá đặc trưng của di tích.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc và cảnh quan, đền Cây Vải còn gắn với nhiều huyền tích được lưu giữ trong ngọc phả “Thủy Tinh thánh tích”.

Theo tư liệu này, đền nằm trên vùng đất linh thiêng có “giếng ngọc, non vàng”, phong cảnh đẹp, từ lâu được xem là nơi linh ứng.

Ông Lê Hồng Phong cho biết, một trong những câu chuyện được lưu truyền nhiều nhất tại đền là việc vua Lý Thánh Tông sắc phong cho nữ thần sau khi chiến thắng quân xâm lấn.

Theo đó, vào năm 1059, khi giặc Đồ Bàn (Chiêm Thành) xâm phạm bờ cõi, vua Lý Thánh Tông thân chinh cầm quân đi dẹp giặc.

Sau khi chiến thắng trở về qua vùng Điệp Sơn, nhà vua ghi nhận công lao âm phù, dương trợ của nữ thần vùng này và ban sắc phong: “Trấn trạch động đình Hồ trung Tiên nữ Ngọc Thủy Tinh Công Chúa trợ quốc tối linh thượng đẳng thần”.

Cũng theo truyền tích, nhà vua đã cấp cho bản ấp 500 lạng bạc và 30 mẫu ruộng để tu sửa miếu thiêng và lo việc cúng tế bốn mùa.

Đến thời Nguyễn, đền tiếp tục được triều đình phong tặng. Năm 1902, dưới triều vua Thành Thái, đền được sắc phong “Trấn trạch Hồ Trung Tiên Nữ Ngọc Thủy Tinh Công Chúa”.

Đến năm 1917, 2 vị công chúa tiếp tục được gia phong thêm mỹ tự “Chinh Uyển dực bảo trọng hưng tôn thần”.

“Những đạo sắc phong còn lưu giữ đến nay là nguồn tư liệu quý, phản ánh sự nối tiếp của tín ngưỡng thờ thần qua nhiều thời kỳ lịch sử”, ông Phong nói.

Bên cạnh dấu ấn thời Lý, đền Cây Vải còn gắn với truyền tích liên quan đến Hoàng đế Quang Trung.

Theo tư liệu địa phương, cuối thế kỷ 18, khoảng năm 1788, trước khi mở cuộc tiến quân thần tốc ra Bắc đánh quân Thanh, vua Quang Trung từng dừng chân tại vùng Tam Điệp để hội quân cùng các tướng lĩnh, bàn kế sách hành quân.

Trong thời gian này, nhà vua được thần ở Trà Sơn miếu báo mộng phải nhanh chóng xuất quân vào đêm 30 Tết mới có thể giành thắng lợi.

Sau đó, lịch sử đã ghi nhận chiến thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 khi đại quân Tây Sơn chỉ trong 5 ngày đã đánh tan quân Thanh, giải phóng Thăng Long.

Sau khi khải hoàn trở về qua vùng Trà Sơn miếu, vua Quang Trung đã phong tặng đôi câu đối cho đền: Ân ba, mặc tướng thiên tiên nữ/ Sắc mệnh bao phong thế phúc thần; Dịch nghĩa: Ơn rộng lặng thầm tiên nữ hiện/ Sắc thần phong tặng cõi trần gian.

“Hiện nay, đôi câu đối này vẫn đang được lưu giữ tại đền Cây Vải và được xem là một trong những hiện vật có giá trị đặc biệt của di tích”, ông Phong cho biết.

Ngoài các yếu tố huyền tích và lịch sử, đền Cây Vải còn là nơi ghi nhớ công lao của Tướng quân Nguyễn Thiện, người được cho là có công lập trang Cửa Đồi, nay là thôn Nghĩa Môn.

Theo địa phương, việc phối thờ các vị thiên thần, phúc thần và nhân vật lịch sử cho thấy đền không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn phản ánh quá trình hình thành, phát triển của vùng đất này.

Hằng năm, vào ngày 20 tháng 2 âm lịch, người dân thôn Nghĩa Môn, phường Bỉm Sơn tổ chức lễ hội đền Cây Vải.

Đây là dịp để người dân dâng hương, cầu mong quốc thái dân an, nhân khang vật thịnh, đồng thời tưởng nhớ công lao của các vị được thờ tại đền.

Theo ông Lê Hồng Phong, lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để cộng đồng gặp gỡ, duy trì các giá trị văn hóa truyền thống, giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử địa phương.

“Đền Cây Vải không chỉ là nơi thờ tự mà còn là một phần ký ức văn hóa của người dân Bỉm Sơn. Dù không phải là công trình có quy mô lớn, nhưng di tích này chứa đựng nhiều lớp giá trị về lịch sử, tín ngưỡng và truyền thống cộng đồng”, ông Phong nhấn mạnh.

Cũng theo ông Phong, sau nhiều năm chịu tác động của thời gian, thời tiết và môi trường, một số hạng mục của đền Cây Vải đã xuống cấp.

Hiện địa phương đang phối hợp hoàn thiện hồ sơ, đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét, cho phép trung tu, tu bổ di tích, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của ngôi đền.