Di dân khỏi vùng đất lở (Bài cuối): Từ 'di dời khẩn cấp' đến 'an cư bền vững'

Cuộc sống mới ở khu TĐC bản Poọng, xã Tam Chung. Ảnh: Đình Giang

Chậm tiến độ, lộ “điểm nghẽn”

Tỉnh Thanh Hóa được xác định là khu vực trọng điểm thường xuyên chịu ảnh hưởng và tác động của hầu hết các loại hình thiên tai (21/22 loại thiên tai). Từ tháng 12/2021, UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt Đề án “Sắp xếp, ổn định dân cư khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ ống, lũ quét, sạt lở đất tại miền núi giai đoạn 2021-2025”, với mục tiêu đến năm 2025 bố trí tái định cư (TĐC) cho 2.225 hộ dân buộc phải di dời khẩn cấp. Với 3 hình thức được triển khai gồm: TĐC xen ghép 599 hộ; TĐC liền kề 300 hộ (17 dự án) và TĐC tập trung 1.326 hộ (31 dự án).

Tuy nhiên, kết thúc giai đoạn này, đề án mới chỉ tuyên truyền, vận động được 574 hộ di chuyển đến nơi ở mới; trong đó, có 274 hộ TĐC xen ghép, 29 hộ TĐC liền kề, 271 hộ TĐC tập trung. Tiến độ sắp xếp, ổn định dân cư tại các khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất còn chậm, chưa đạt mục tiêu và chưa sát với yêu cầu thực tế. Đề án về cơ bản mới sắp xếp, ổn định được 574 hộ/2.225 hộ, đạt 25,8% kế hoạch. Hầu hết các khu TĐC tập trung cho các hộ dân còn thiếu đất, chưa đạt được theo mức quy định so với mặt bằng chung của tỉnh. Tỷ lệ hộ nghèo ở các khu sắp xếp, ổn định dân cư còn cao, đời sống còn nhiều khó khăn; nhiều nơi chưa tiếp cận được với các dịch vụ cơ bản của xã hội. Các khu TĐC cách xa trung tâm xã, có địa hình phức tạp, giao thông đi lại khó khăn, cơ sở hạ tầng chưa được xây dựng đồng bộ...

Mặc dù trước đó, từ tháng 4/2024, Chủ tịch UBND tỉnh đã chỉ đạo quyết liệt nhằm đẩy nhanh tiến độ; yêu cầu việc bố trí dân cư phải gắn với sinh kế, ưu tiên TĐC xen ghép; đồng thời đẩy mạnh lồng ghép các nguồn lực ngoài ngân sách. Các địa phương được giao rà soát, cập nhật đầy đủ đối tượng thụ hưởng; ưu tiên triển khai các hạng mục thiết yếu như san nền, điện, nước, giao thông; tháo gỡ vướng mắc về đất đai, đẩy nhanh quy hoạch sử dụng đất. Các sở, ngành liên quan phải rút ngắn thủ tục, tăng cường phối hợp và đẩy mạnh tuyên truyền để tạo sự đồng thuận trong Nhân dân.

Trong bối cảnh khối lượng công việc còn lớn nhưng thời gian triển khai không còn nhiều, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 511/QĐ-UBND ngày 21/2/2025, điều chỉnh đề án, cơ cấu lại phương án và tăng tính khả thi. Số hộ được điều chỉnh từ 2.846 xuống còn 2.225 hộ, trên cơ sở rà soát lại quỹ đất, nguồn vốn và điều kiện triển khai. Đồng thời, cách tiếp cận cũng có sự chuyển hướng rõ rệt, từ dàn trải sang tập trung; từ chạy theo số lượng sang ưu tiên hiệu quả và ổn định lâu dài. Dù vậy, việc “hiệu chỉnh” ở cuối giai đoạn khó tạo ra chuyển biến rõ rệt trong thời gian ngắn, bởi các vướng mắc mang tính hệ thống, kéo dài qua nhiều khâu.

Nguyên nhân được chỉ ra. Về khách quan, địa hình miền núi bị chia cắt mạnh, độ dốc lớn khiến quỹ đất bố trí TĐC khan hiếm, nhiều điểm lại xa trung tâm, giao thông khó khăn, chi phí đầu tư hạ tầng cao. Trong khi đó, thiên tai diễn biến ngày càng bất thường, nhu cầu sắp xếp dân cư tăng, nhưng quỹ đất đã được sử dụng ổn định, việc thu hồi tốn kém và ảnh hưởng sinh kế. Xuất phát điểm kinh tế - xã hội thấp, đa số hộ nghèo, hạn chế khả năng chuyển đổi sinh kế cũng khiến việc ổn định lâu dài gặp nhiều trở ngại.

Về chủ quan, nhận thức và mức độ quan tâm ở một số nơi chưa đầy đủ; sự phối hợp giữa các cấp, ngành còn lỏng lẻo, khiến nhiều dự án đã có chủ trương nhưng chậm triển khai. Công tác chuẩn bị đầu tư, lập hồ sơ còn thiếu sót; kế hoạch di dời, bố trí đất chưa cụ thể; tuyên truyền, vận động chưa hiệu quả nên có nơi hạ tầng hoàn thành nhưng người dân chưa vào ở. Đáng chú ý, “điểm nghẽn” lớn nhất nằm ở định mức đầu tư. Việc phân bổ vốn bình quân/hộ chưa phù hợp với đặc thù miền núi, trong khi giá vật liệu, chi phí xây dựng tăng cao, khiến nhiều dự án thiếu nguồn lực, phải giãn tiến độ hoặc thu hẹp quy mô. Cùng với đó, năng lực cán bộ còn hạn chế, việc huy động nguồn lực xã hội chưa hiệu quả, thủ tục đầu tư còn kéo dài... Những nguyên nhân trên cho thấy, tiến độ chậm không chỉ do điều kiện tự nhiên mà chủ yếu nằm ở cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện.

Mở lối “an cư” từ đề án mới

Đề án sắp xếp, ổn định dân cư khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ ống, lũ quét, sạt lở đất tại các xã khu vực miền núi của tỉnh giai đoạn 2026-2030 được Chủ tịch UBND tỉnh phê duyệt theo Quyết định số 241/QĐ-UBND ngày 20/1/2026 được xem là bước đi cần thiết nhằm khắc phục những tồn tại của giai đoạn trước. Theo đề án mới, toàn tỉnh sẽ bố trí, sắp xếp dân cư cho 2.758 hộ tại 47 xã, bao gồm cả các hộ còn tồn đọng và các hộ phát sinh mới do thiên tai. Một điểm mới đáng chú ý là việc bổ sung hình thức “ổn định tại chỗ” cho gần 500 hộ. Đây là những trường hợp có thể đảm bảo an toàn thông qua gia cố, nâng cấp nhà ở và đầu tư hạ tầng, không nhất thiết phải di dời. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực về quỹ đất, đồng thời phù hợp hơn với điều kiện thực tế từng địa bàn. Cơ cấu các hình thức bố trí dân cư cũng được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, giảm dần xen ghép, tăng tỷ trọng TĐC tập trung nhưng không tuyệt đối hóa, mà kết hợp hài hòa giữa các phương án. Đây là bước chuyển từ tư duy áp dụng một mô hình chung sang lựa chọn giải pháp phù hợp theo từng khu vực cụ thể.

Khi bà con “an cư” sẽ có động lực để vươn lên phát triển kinh tế, thoát nghèo.

Đề án mới tiếp tục kế thừa định mức đầu tư đã được điều chỉnh ở giai đoạn trước, với suất đầu tư khu TĐC tập trung từ 400 đến 600 triệu đồng/hộ dân, cùng với mức hỗ trợ di dời nhà ở từ 50 đến 100 triệu đồng tùy loại hình. Việc duy trì khung hỗ trợ này không chỉ tạo sự ổn định về chính sách, mà còn là cơ sở để các địa phương chủ động triển khai. Khác với trước, nguồn lực trong giai đoạn mới được ưu tiên rõ rệt cho hạ tầng. Các khu TĐC phải đảm bảo đồng bộ từ san nền, giao thông đến điện, nước, tạo điều kiện để người dân có thể ổn định cuộc sống ngay sau khi di dời. Đây được xem là yếu tố then chốt để khắc phục tình trạng “có chỗ ở nhưng khó sinh sống”. Đồng thời, đề án đặt trọng tâm vào việc gắn TĐC với sinh kế lâu dài. Các điểm bố trí dân cư được lựa chọn trên cơ sở thuận lợi về đất sản xuất, giao thông, giúp người dân có điều kiện phát triển kinh tế, từng bước thoát nghèo bền vững. Việc sắp xếp dân cư cũng được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển, góp phần ổn định xã hội và đảm bảo quốc phòng - an ninh khu vực miền núi.

Thực tế tại cơ sở cho thấy, đề án mới đang tạo ra nhiều kỳ vọng bứt phá, thay đổi so với giai đoạn trước, khi những nguyên nhân, điểm nghẽn được xác định. Ông Trần Văn Thắng, Chủ tịch UBND xã Trung Lý, kỳ vọng: Đề án mới được thiết kế theo hướng phân quyền mạnh cho cơ sở, tạo chuyển biến rõ trong cách tổ chức thực hiện. Theo đó, các địa phương được giao làm chủ đầu tư trực tiếp các dự án, chủ động từ khâu triển khai đến xử lý các vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện, thay vì phụ thuộc nhiều vào cấp tỉnh như trước. Trong khi đó, các sở, ngành giữ vai trò giám sát, kiểm tra và hướng dẫn, bảo đảm tính thống nhất và đúng quy định. Cách làm này không chỉ góp phần rút ngắn quy trình, giảm bớt các khâu trung gian, mà còn tháo gỡ một trong những “điểm nghẽn” lớn của giai đoạn trước, khi nhiều dự án chậm tiến độ do thủ tục kéo dài. Qua đó, các chương trình bố trí dân cư, ổn định đời sống cho người dân vùng sạt lở, lũ quét được kỳ vọng sẽ triển khai kịp thời hơn, sát với điều kiện thực tiễn của từng địa phương.

Có thể thấy, nếu giai đoạn trước chủ yếu dừng ở mục tiêu đưa người dân ra khỏi vùng nguy hiểm thì giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu cao hơn: tái cấu trúc không gian dân cư miền núi theo hướng an toàn, ổn định và bền vững. Khi những “điểm nghẽn” về cơ chế, nguồn lực và tổ chức thực hiện từng bước được tháo gỡ, đề án giai đoạn mới được kỳ vọng sẽ tạo ra chuyển biến thực chất. Bởi hơn hết, điều người dân mong đợi không chỉ là rời khỏi nơi nguy hiểm, mà còn là một nơi ở mới đủ an toàn để sống, đủ điều kiện để làm ăn và đủ niềm tin để gắn bó lâu dài.

Đình Giang