Di sản Thế giới Tràng An trong vị trí trung tâm kiến tạo đô thị di sản

Giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt của một khu di sản và áp lực phát triển kinh tế bền vững, Tràng An đang có những hướng đi đầy triển vọng để thực hiện sứ mệnh của mình.

Tam Cốc - Bích Động nằm trong quần thể danh thắng Tràng An đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa, thiên nhiên thế giới. Ảnh: Minh Đức/TTXVN

Một di sản giữ vị trí cốt lõi trong kiến tạo đô thị mới

Hơn 1 thập kỷ trở thành Di sản thế giới, với sức hút của một danh thắng được công nhận, Tràng An đã góp phần thay đổi hoàn toàn ngành du lịch Ninh Bình. Năm 2014, khi Tràng An chưa được biết đến rộng rãi, toàn tỉnh Ninh Bình mới có 4,3 triệu lượt du khách, doanh thu du lịch trên 940 tỷ đồng. 10 năm sau, lượng khách đến Ninh Bình tăng gấp đôi (8,7 triệu lượt năm 2024), doanh thu tăng gấp 9 lần, đạt trên 9.170 tỷ đồng. Năm 2025, ngành du lịch tỉnh có bước nhảy vọt khi đón hơn 19,4 triệu lượt khách (trong đó Tràng An đón tiếp hơn 6 triệu lượt), doanh thu đạt 21.278 tỷ đồng, tăng 26,7% so với 2024. Giai đoạn 2020-2025, tốc độ tăng trưởng về doanh thu của ngành đạt bình quân gần 36% mỗi năm, cao gấp đôi tốc độ tăng trưởng lượt khách. Giá trị chi tiêu bình quân của du khách được nâng lên rõ rệt cho thấy du lịch Ninh Bình đang chuyển mình từ số lượng sang chất lượng.

Ninh Bình hiện nằm trong danh sách 10 điểm đến du lịch dẫn đầu doanh thu cả nước, là 1 trong những điểm đến thân thiện nhất thế giới năm 2023 và trong Top 10 trải nghiệm tốt nhất toàn cầu năm 2024. Những kết quả này cho thấy nỗ lực xúc tiến, quảng bá hình ảnh điểm đến an toàn, thân thiện, giàu bản sắc văn hóa thiên nhiên của Ninh Bình đang phát huy hiệu quả, trong đó, khu Di sản thế giới Tràng An đóng vai trò trụ cột quan trọng.

Vẻ đẹp sơn thủy hữu tình của bến đò Tràng An. Ảnh: Minh Đức/TTXVN.

Trở thành một Di sản thế giới, Tràng An cũng đồng thời đứng trước những thách thức cốt lõi giữa nhu cầu tăng trưởng kinh tế, đảm bảo sinh kế của người dân với yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt của UNESCO.

Tháng 4/2025, các tổ chức nghiên cứu quốc tế công bố kết quả lượng giá giá trị kinh tế - văn hóa của Quần thể danh thắng Tràng An lên tới 213 tỷ USD. Tràng An hiện đang khai thác chưa đến 0,5% tổng giá trị tiềm năng. Khoảng dư địa phát triển khổng lồ sẽ phát huy hiệu quả nếu được khai thác quản lý thông minh và bền vững.

Tháng 8/2025, tại hội thảo khoa học quốc tế, "Văn kiện Tràng An" được thông qua tại Ninh Bình với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước. Văn kiện khẳng định cam kết hành động tập thể vì một Tràng An trường tồn, sáng tạo và tiên phong, trong đó nhấn mạnh việc lồng ghép di sản vào quy hoạch và chiến lược phát triển cấp tỉnh và quốc gia, đưa Tràng An trở thành hình mẫu về phát triển kinh tế và du lịch bền vững có giá trị tham chiếu quốc tế.

Du khách trong và ngoài nước tham quan khu du lịch Tràng An (Ninh Bình). Ảnh: Minh Đức/ TTXVN

Theo Quy hoạch tỉnh Ninh Bình thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn 2050, Ninh Bình xác định mục tiêu phát triển theo hướng "xanh, bền vững và hài hòa", lấy du lịch và công nghiệp văn hóa làm mũi nhọn kinh tế, phấn đấu đến năm 2030 trở thành thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng là môt “Đô thị di sản thiên niên kỷ” và thành phố sáng tạo, trong đó, Di sản Thế giới Tràng An được đặt vào trung tâm, vừa được khai thác, làm động lực cho chiến lược phát triển lâu dài của toàn tỉnh, vừa được gìn giữ, bảo vệ nghiêm ngặt để trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Tràng An - kiệt tác của hiện tại và tương lai

Tràng An là một kiệt tác của thiên nhiên. Các nhà địa chất quốc tế đánh giá Khối đá vôi Tràng An là một trong những cảnh quan tháp karst nhiệt đới đẹp nhất thế giới, một "bảo tàng địa chất ngoài trời" hình thành từ hơn 250 triệu năm trước. Được ví như một vịnh Hạ Long hóa thạch, Tràng An đã chuyển mình qua hàng triệu năm phong hóa để nổi lên trên cạn, nhưng vẫn nguyên vẹn dấu vết của một đại dương đã biến mất từ lâu. Hàng chục chu kỳ biển tiến, biển thoái đã để lại những dấu ấn hiếm có của biển như các ngấn sóng vỗ có hàu hà bám, các thềm mài mòn và hệ thống hang động ngầm dày đặc, có hang xuyên núi dài tới 1 km. Trần hang lại có dạng "xâm thực rãnh" với nhũ đá, măng đá, cột đá và rèm đá kỳ ảo. Đây chính là một ví dụ điển hình cho tháp đá vôi nhiệt đới ẩm ở giai đoạn cuối của quá trình phát triển địa mạo; một mô hình để nhận biết, so sánh với các khu vực khác trên thế giới.

Vào mùa cao điểm sinh sản, từ tháng 8 đến tháng 4 âm lịch, số lượng chim tại Vườn chim Thung Nham lên tới hàng chục nghìn cá thể. Ảnh tư liệu: Thùy Dung/TTXVN.

Không chỉ là kiệt tác địa mạo, Tràng An còn sở hữu hệ sinh thái phong phú bậc nhất Đông Nam Á trong không gian núi đá vôi, với khoảng 600 loài thực vật, hơn 200 loài động vật trên cạn và hàng chục loài thủy sinh, trong đó nhiều loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và Thế giới, như loài voọc mông trắng, linh trưởng quý hiếm bậc nhất thế giới sinh sống trong hệ sinh thái núi đá vôi Ninh Bình, là minh chứng cho giá trị bảo tồn đa dạng sinh học của vùng di sản.

Quần thể danh thắng Tràng An bao gồm ba khu vực liền kề nhau là: Di tích Cố đô Hoa Lư, Khu danh thắng Tràng An - Tam Cốc - Bích Động và Rừng nguyên sinh Đặc dụng Hoa Lư. Bối cảnh tự nhiên của Tràng An là điều kiện đặc biệt để khu vực này sớm trở thành cái nôi cư trú và tiến hóa liên tục hiếm có của người Việt cổ từ ít nhất 23.000 năm trước. Trong phạm vi Quần thể đã phát hiện hơn 50 di tích khảo cổ học, mỗi lớp đất lại chứa đựng những câu chuyện về sự thích ứng phi thường của người Việt trước những biến đổi khắc nghiệt của môi trường và khí hậu. Đỉnh cao của hành trình đó là Hoa Lư - kinh đô đầu tiên của nhà nước Việt Nam phong kiến trung ương tập quyền, nơi các vương triều Đinh, Tiền Lê đặt nền móng cho một dân tộc độc lập hơn một nghìn năm trước.

Được ví như “Hạ Long trên cạn” với gần 100 hang động tuyệt đẹp, Quần thể danh thắng Tràng An là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam được UNESCO công nhận là di sản thế giới cả tiêu chí văn hóa và thiên nhiên. Ảnh: Minh Đức/TTXVN.

Hơn 10 năm qua, Tràng An là một bài học thành công khi coi văn hóa vừa là động lực, vừa là mục tiêu, nền tảng tinh thần cho sự phát triển của đất nước, luôn đặt con người là trung tâm, chủ thể và nguồn lực, động lực; không hy sinh môi trường để đổi lấy tăng trưởng đơn thuần. Vì thế quần thể danh thắng Tràng An từng được UNESCO đánh giá là một trong những mô hình mẫu mực tiêu biểu nhất trên thế giới về kết hợp thành công giữa phát triển kinh tế và du lịch bền vững.