Di sản Yersin trên cung đường Marathon

Dấu xưa Yersin

Năm 1890, xứ An Nam ở vùng Viễn Đông xa xôi đã trở thành sự lựa chọn của một tiến sĩ y khoa mới 26 tuổi, là người gốc Thụy Sĩ, quốc tịch Pháp, đó là bác sĩ Yersin. Bốn năm sau đó, cái tên Yersin nổi tiếng khắp thế giới nhờ ông chế ra huyết thanh để chặn đứng dịch hạch. Trong hồi ký của mình, toàn quyền Đông Dương Paul Doumer viết: “Nha Trang được chờ đợi sẽ là nơi nổi tiếng. Đây là nơi được bác sĩ Yersin chọn để xây dựng phòng thí nghiệm nghiên cứu vi khuẩn. Nhà bác học như Yersin, một con người vừa vĩ đại, vừa giản dị và khiêm tốn”.

Bác sĩ Yersin được người dân Nha Trang thờ phụng và gọi bằng cái tên Việt Nam là “ông Năm”. Ảnh: Tư liệu

Nha Trang cách đây hơn 120 năm được sử liệu mô tả là một vùng biển tuyệt đẹp, nhưng cũng là nơi khủng khiếp vì loài… hổ hoành hành! Tư liệu thời đó viết: “Với người Pháp, lũ hổ cũng không tôn trọng hơn và thấy đó là con mồi ngon miệng không hơn không kém so với người bản xứ. Người ta biết về điều đó, sau khi 2 công dân Pháp bị hổ vồ…”. Cuộc đời của Yersin ở Việt Nam thời đó thực sự mạo hiểm, bởi nhiều lần ông thuê người dẫn đi thám hiểm rừng núi, trong khi hổ đã mò về tới Nha Trang, in cả dấu chân trên bờ biển và sau đó liên tục vồ người.

Đến thăm ngôi mộ của bác sĩ Yersin tại Suối Dầu vào giữa buổi trưa nắng oi ả. Con đường vào khu mộ rợp bóng cây xanh, với các loại cây cao su, phượng vĩ. Cây cao su gắn với những câu chuyện ông đã di thực để mở ra loại cây trồng mới. Sau lưng ngôi mộ của ông là một loại cây leo to như cổ chân, trên dây có nhiều đốt hõm sâu vào bên trong trông rất lạ mắt. Yersin nằm tại nơi này, một nơi có khung cảnh vẫn đậm chất núi rừng hoang vu, không bê tông, không đèn màu sang trọng, được người dân trong vùng gọi là “ông Năm”.

Có lẽ linh hồn của ông cũng thỏa nguyện. Bởi thám hiểm những nơi hoang vu cũng chính là một phần của cuộc đời Yersin. Tư liệu của Pháp còn ghi lại chuyến đi của ông cùng viên quan Công sứ người Pháp là Quennec đi khám phá cao nguyên Lâm Viên, viên công sứ sợ cọp tới mức liên tục cho lính bắn chỉ thiên và khi tới nơi ông trở nên kiệt sức vì sợ.

Trong kho tư liệu của Pháp ghi chép, mãi đến năm 1929 vẫn có thêm nhiều chuyến thám hiểm của các quan chức, nhà thám hiểm. Kỹ sư Enjoliras ghi lại đoạn thám hiểm cắt qua rừng núi Quảng Nam để tìm đến Lào: “Quân số hiện có thì 12 người lính, còn gồm 22 người khuân vác, ông lý trưởng làng Phước Sơn và 2 người dẫn đường…”.

Mỗi khi đến Đà Lạt, du khách thường tìm đến thăm Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, một ngôi trường có kiến trúc độc đáo. Bác sĩ Yersin từng khám phá ra cao nguyên Lâm Viên, làm cơ sở để hình thành thành phố Đà Lạt. Toàn quyền Đà Lạt từng đặt tên ngôi trường này là Grand Lyceé Yersin để tưởng nhớ tới ông…

Tàu De Lanessan từng đưa các nhà nghiên cứu khoa học ra Hoàng Sa, Trường Sa cách đây 100 năm. Ảnh: Lê Văn Chương

Ngọn lửa khoa học Yersin

Vừa qua, Hiệp hội nhân đạo và phi lợi nhuận của Thụy Sĩ (HELVIETMED) thông báo về Giải thưởng “Alexandre Yersin Prize for Outstanding Medical Publications” cho năm 2025-2026. Đây là giải thưởng dành cho các nhà khoa học Y học người Việt Nam, thực hiện tại Việt Nam, do người Việt Nam thực hiện. Giải thưởng này được phát động thường niên từ năm 2017. Mục tiêu chính của Giải thưởng Yersin là khuyến khích các nhà nghiên cứu Y học ở Việt Nam đóng góp vào y văn quốc tế, và ghi nhận những thành tựu khoa học xuất sắc. Từ 8 năm trước, giải thưởng Yersin lần đầu tiên được trao cho 4 công trình nghiên cứu y học của các nhà khoa học Việt Nam trong lĩnh vực Y học.

Bác sĩ Yersin cũng chính là người lập ra các Viện Pasteur ở Việt Nam, trong đó tại miền Trung có Viện Pasteur Nha Trang được bác sĩ Yersin thành lập năm 1895, trở thành một trong những Viện Pasteur đầu tiên ngoài nước Pháp. Đây là địa chỉ chủ lực trong lĩnh vực Y tế dự phòng và Y tế công cộng từ Quảng Bình tới Bình Thuận (nay là Quảng Trị và Lâm Đồng). Trải qua 131 năm kể từ ngày ra đời, cũng là hơn một thế kỷ Viện đã bền bỉ cuộc chiến đấu với các loại dịch bệnh vì sức khỏe người dân.

Bác sĩ Yersin cũng là hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Y Hà Nội. Ngôi trường này đã đào tạo ra đội ngũ y bác sĩ, nhà khoa học hàng đầu của Việt Nam như: GS. Hồ Đắc Di, GS. Tôn Thất Tùng, BS. Phạm Ngọc Thạch, GS. Đặng Văn Ngữ, GS. Đỗ Xuân Hợp... Trường có 7 nhà giáo được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, 2 nhà giáo được tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Hoa vẫn luôn tươi trên mộ bác sĩ Yersin ở Cam Lâm, Khánh Hòa. Ảnh: Lê Văn Chương

Cảm kích tinh thần của bác sĩ Yersin, một phòng khám chữa bệnh từ thiện được tổ chức để phục vụ người dân nghèo và mang tên Yersin. Hơn 30 năm qua, các y bác sĩ đến với phòng khám này hoàn toàn với tinh thần tình nguyện vì cộng đồng. Phó Chủ tịch Hội những người ái mộ bác sĩ Yersin là bác sĩ Nguyễn Văn Xáng, nguyên Giám đốc Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa tâm niệm, việc khám chữa bệnh cho bà con, giúp đỡ dân nghèo để tiếp nối tinh thần và hình ảnh tốt đẹp của “ông Năm”.

Tàu De Lanessan

Với mảnh đất Khánh Hòa, bác sĩ Yersin cũng là người đề xuất với chính quyền Đông Dương thành lập Sở Hải Dương học nghề cá Đông Dương, nay là Viện Hải dương học Nha Trang. Ít ai biết Viện Hải dương học Nha Trang hiện có mô hình con tàu của Viện Hải dương học từng xuôi ngược ra Hoàng Sa, Trường Sa hơn 100 năm trước, đó là tàu De Lanessan.

Chiếc tàu này hành trình từ nước Pháp và cập cảng Hải Phòng ngày 7/11/1924. Trong các tài liệu thời Pháp thuộc mô tả, tuyến hàng hải của xứ An Nam có các tàu hơi nước như tàu Melbourne chở khách đi tuyến Trung Hoa, tàu Laos, Indus, Annam, Tonkin chạy tuyến nội địa và nhiều con tàu già nua. Vì vậy tàu De Lanessan vào thời đó là tàu hiện đại bậc nhất.

Con tàu De Lanessan thường hải trình kéo dài hàng tháng trời, đưa các nhà khoa học đặt chân lên các đảo ở quần đảo Hoàng Sa như Tri Tôn, Đá Lồi, Bạch Quy, Phú Lâm… Điểm lại các hoạt động của tàu và nghiên cứu lại các bức điện của chính phủ bảo hộ cho thấy, kết quả nghiên cứu của tàu còn gắn với mục đích khẳng định chủ quyền.

Đơn cử như bức điện 1512, ngày 18/10/1930 của Vụ các vấn đề Chính trị, Phủ Toàn quyền Đông Dương gửi Bộ trưởng Bộ Thuộc địa nói về vua Gia Long với Hoàng Sa. Nội dung bức điện đề cập Phủ Khâm sứ Pháp đã tiếp cận các văn bản chữ Hán Nôm của vua Gia Long ở triều đình Huế, có 4 tờ bản đồ, qua đó cho thấy An Nam đã sở hữu quần đảo Hoàng Sa trước năm 1909. Qua đó khẳng định Trung Hoa không có chủ quyền ở nơi này.

Để củng cố chủ quyền, ngày 5/5/1939, Toàn quyền Đông Dương (Đệ nhị Bắc đẩu Bội tinh) Brévíe đã ban hành Nghị định thành lập 2 đơn vị hành chính Hoàng Sa thuộc tỉnh Thừa Thiên (Đại lý An Vĩnh và vùng Phụ thuộc; Đại lý Lưỡi Liềm và vùng phụ thuộc). Ranh giới giữa 2 đơn vị hành chính này là đường kinh độ 112 độ, trừ mỏm đá Chim Yến.

Lê Văn Chương