Di vật tàu cổ ở bờ biển Hội An:Bao giờ mới được khai quật, bảo quản?

Trong khi đó, di vật hằng ngày đang phải đối diện với các nguy cơ hủy hoại nghiêm trọng như nấm mốc, vi sinh vật phát triển, bề mặt gỗ thay đổi trạng thái ướt, khô dẫn đến bị nứt, mục, cấu kiện xê dịch khi bị sóng đánh, vùi lấp.

Hình ảnh di vật tàu xuất lộ trên bãi biển Hội An Tây hiện đang bị nấm mốc xâm thực

Tại buổi họp báo 6 tháng đầu năm diễn ra vào cuối tuần qua, bà Nguyễn Thu Phương, Phó giám đốc Sở VHTTDL TP Đà Nẵng cho biết, dù rất mong muốn nhưng việc khai quật con tàu cổ phát lộ trên bãi biển Hội An Tây chưa thể triển khai ngay do vướng mắc về quy trình, thủ tục pháp lý theo quy định mới của Luật Di sản văn hóa. Cùng với đó là việc sắp xếp quy hoạch khảo cổ sau sáp nhập địa giới hành chính, từ đó dẫn đến việc triển khai bị chậm so với dự kiến.

Được biết, việc khai quật khảo cổ thực hiện theo quy định của Luật Di sản văn hóa và Nghị định số 308/2025/NĐ-CP ngày 28.11.2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Di sản văn hóa. Theo đó, một trong các điều kiện bắt buột để được khai quật khảo cổ là “phải phù hợp với quy hoạch khảo cổ đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt”. Tuy nhiên, từ ngày 1.7.2025, thời điểm Luật Di sản văn hóa có hiệu lực thi hành và cũng là thời điểm sáp nhập tỉnh Quảng Nam và TP Đà Nẵng, quy hoạch khảo cổ của thành phố đang trong quá trình triển khai.

Ngoài ra, đặc điểm vị trí xuất lộ di vật tàu nằm ở ven bờ biển; tùy thuộc vào mực nước thủy triều thay đổi mà di vật hoặc nằm hoàn toàn trên cạn, hoặc hoàn toàn dưới nước, hoặc vừa trên cạn vừa dưới nước. Theo quy định, tương ứng với trạng thái di vật sẽ phải áp dụng quy định về hình thức khai quật khác nhau (trong lòng đất hoặc dưới nước) hoặc khai quật khẩn cấp. “Để giải quyết những vướng mắc này, Sở VHTTDL đã chủ động báo cáo, xin ý kiến chuyên môn của Bộ VHTTDL. Ngày 15.7, Bộ VHTTDL đã có văn bản số 4367/ BVHTTDL-DSVH thống nhất phương án thực hiện theo hình thức khai quật khẩn cấp”, bà Phương thông tin thêm.

Hiện nay, Sở VHTTDL đang chỉ đạo các đơn vị chức năng liên quan triển khai xây dựng hồ sơ để báo cáo UBND TP Đà Nẵng cho phép phối hợp với các đơn vị chuyên môn thực hiện khai quật khẩn cấp đối với di vật tàu để có cơ sở triển khai các bước tiếp theo. Công tác chuẩn bị khai quật còn cần phải đảm bảo về điều kiện kinh phí dự kiến là khá lớn, thực hiện các thủ tục và quy trình đầu tư theo quy định. Ngoài ra, vào mùa mưa, sóng biển khu vực rất mạnh nên yếu tố thời tiết cũng là vấn đề quan trọng ảnh hưởng đến công tác khai quật. Những vấn đề nêu sẽ ảnh hưởng đến thời gian triển khai khai quật. Tuy nhiên, Sở VHTTDL sẽ tích cực tham mưu thành phố và chỉ đạo các đơn vị liên quan của Sở nhằm triển khai các thủ tục để sớm tổ chức khai quật khảo cổ đối với di vật tàu, đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật và an toàn của di vật trước, trong và sau khai quật.

Về hướng xử lý và kế hoạch trong thời gian tới, trước mắt, Sở VHTTDL đang chỉ đạo các đơn vị chuyên môn phối hợp với UBND phường Hội An Tây tiếp tục triển khai các biện pháp bảo vệ hiện trường, bảo quản tạm thời di vật. Đồng thời, khẩn trương phối hợp với các cơ quan hoàn thiện hồ sơ để trình UBND TP Đà Nẵng phê duyệt phương án khai quật trong thời gian sớm nhất, bảo đảm đúng quy định pháp luật và an toàn tuyệt đối cho di vật.

Như Văn Hóa đã thông tin, di vật tàu cổ xuất lộ lần đầu tại khu vực ven biển phường Hội An Tây vào tháng 12.2023, sau đó liên tục bồi lấp, xuất lộ với tần suất và mức độ khác nhau. Theo đánh giá ban đầu, di vật tàu cổ là một trong những tư liệu vật thật hiếm có phục vụ công tác nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, quá trình hình thành phát triển của Hội An. Đây cũng là chứng tích vật chất duy nhất còn khá nguyên vẹn để có thể nghiên cứu làm rõ về hàng hải, hoạt động kinh tế, giao thương, cảnh quan môi trường, dân cư thời kỳ Hội An là đô thị thương cảng quan trọng nhất ở Đàng Trong. Đồng thời sẽ có nhiều đóng góp lớn cho định hướng xây dựng bảo tàng về tàu thuyền ở Việt Nam nói chung, Đà Nẵng nói riêng trong tương lai.

Tuy nhiên, gần ba năm kể từ khi phát lộ lần đầu, các phương án tiếp theo để khai quật, bảo tồn di vật vẫn chưa thể tiến hành dù các cơ quan chức năng luôn nỗ lực xúc tiến. Trong khi đó, vị trí xuất lộ tàu nằm ở khu vực bờ biển chịu sự tác động của thời tiết bất lợi, chế độ thủy triều quanh năm, trải qua nhiều mùa mưa bão, bị tác động trực tiếp sóng biển, di vật thường xuyên bị bồi lấp - xuất lộ dẫn đến các nguy cơ hủy hoại.

Gần đây nhất, các đơn vị chức năng phát hiện một vài cấu kiện của tàu đã bị sóng đánh rời ra khỏi thân tàu, bề mặt các cấu kiện xuất lộ đã xảy ra tình trạng rêu mốc, dấu hiệu của quá trình phân hủy đã bắt đầu; nếu không có giải pháp khai quật và bảo quản thì tốc độ xuống cấp sẽ diễn ra nhanh chóng và nguy cơ di vật bị hủy hoại nghiêm trọng hơn. Bên cạnh đó, khu vực này là bãi biển công cộng nên việc bảo tồn và phát huy giá trị di vật tại chỗ là không có giải pháp khả thi.

Được biết, ngày 19.11.2025, Bộ VHTTDL có văn bản số 6259/BVHTTDL-DSVH đề nghị UBND TP Đà Nẵng chỉ đạo Sở VHTTDL khẩn trương phối hợp với cơ quan, tổ chức có chức năng thăm dò, khai quật khảo cổ lập dự án khai quật khảo cổ dưới nước theo quy định để đề nghị UBND TP Đà Nẵng phê duyệt. Theo các văn bản báo cáo và đề xuất tham mưu Sở VHTTDL Đà Nẵng trước đó, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An (Trung tâm Hội An) đã đề xuất thực hiện khai quật khảo cổ di vật theo hướng khai quật khẩn cấp.

Theo ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Hội An, việc khai quật khẩn cấp cũng phải thực hiện các thủ tục pháp lý liên quan theo quy định. Đặc biệt đây là di vật có quy mô khá lớn, vào thời điểm tàu xuất lộ rõ nhất vào sáng ngày 8.11.2025 cho thấy, tàu có chiều rộng nhất là 5m, chiều dài phần xuất lộ đo được là 17,4m và kích thước chiều dài có thể chưa kết thúc do còn bị vùi lấp dưới cát.

Di vật có cấu tạo bằng gỗ được liên kết bằng đinh sắt nằm trong môi trường nhiễm mặn nhiều năm nên ngoài nghiên cứu giải pháp khai quật phù hợp với địa điểm khảo cổ cần phải nghiên cứu các giải pháp mang tính đồng bộ, cẩn trọng, khoa học để di chuyển an toàn và thực hiện bảo quản di vật ngay sau khai quật nhằm phòng ngừa và hạn chế nguy cơ làm hư hỏng, gây hủy hoại di vật, phục vụ nghiên cứu và phát huy giá trị của di vật.