'Địa đạo Vịnh Mốc' – Biểu tượng sức mạnh nhân dân nơi tuyến lửa

Lòng đất trở thành mái nhà của sự sống

Những ngày này, khi cả nước đang sôi nổi nhiều hoạt động hướng về ngày Thương binh liệt sĩ 27/7, khu di tích Địa đạo Vịnh Mốc trở thành điểm đến độc đáo của du khách trong hành trình thăm chiến trường xưa tại Quảng Trị.

Nếu Quảng Trị là vùng đất chịu nhiều đau thương nhất trong chiến tranh chống Mỹ thì Vĩnh Linh chính là nơi ở tuyến đầu của miền Bắc, ngày đêm hứng chịu những trận bom và pháo kích dữ dội. Bầu trời bị cày xới bởi máy bay, mặt đất bị xé nát bởi bom đạn. Trong hoàn cảnh ấy, người dân Vịnh Mốc đã đưa ra một quyết định táo bạo: thay vì rời bỏ quê hương, họ đưa cuộc sống từ mặt đất xuống lòng đất.

Một cửa hầm xuống địa đạo.

Từ năm 1965 đến năm 1967, chỉ bằng cuốc, xẻng và đôi bàn tay, hàng nghìn ngày công lao động, quân, dân Vĩnh Linh đã tạo nên "ngôi làng ngầm" kỳ vĩ. Địa đạo gồm hệ thống đường hầm cấu trúc hình vòm, có ba tầng, với tổng chiều dài 1.060,25m (phần hiện còn được bảo tồn, chưa bao gồm các ngách, căn hộ...). Chiều cao đường hầm từ 1,7 - 1,8m. Độ sâu nhất của hầm là khoảng 23m, với 13 cửa thông lên mặt đất và hướng ra biển. Dọc hai bên đường hầm, người dân đã khoét các ngách nhỏ đủ sinh hoạt cho 2 đến 4 người.

Trong hầm còn có đầy đủ các công trình phục vụ sinh hoạt như hội trường (sức chứa từ 50 - 60 người), làm nơi hội họp, xem phim, biểu diễn văn nghệ... và một số công trình khác như: Nhà hộ sinh, 3 giếng nước, nhà vệ sinh, trạm phẫu thuật, trạm xá, bếp nấu ăn (bếp Hoàng Cầm).

Dọc hai bên đường hầm, các ngách nhỏ được khoét đủ sinh hoạt cho 2 đến 4 người.

Điều đáng kinh ngạc là công trình ấy không được tạo ra bởi những kỹ sư chuyên nghiệp, mà bởi chính những người nông dân quanh năm quen với ruộng đồng. Họ tính toán độ sâu để tránh bom xuyên phá, lựa chọn lớp đất đỏ bazan - thứ đất có độ kết dính cao, đủ chắc để chống sập và mát mẻ một cách tự nhiên, bố trí hệ thống thông hơi khéo léo để vừa bảo đảm sự sống, vừa tránh bị đối phương phát hiện. Đó không chỉ là trí tuệ của chiến tranh nhân dân, mà còn là minh chứng cho khả năng sáng tạo phi thường của con người Việt Nam khi bị dồn đến ranh giới sinh tử.

"Làng quê ngầm" tồn tại giữa mưa bom

Điều khiến địa đạo Vịnh Mốc trở nên đặc biệt không phải chỉ bởi chiều dài hay độ sâu của những đường hầm, mà bởi nơi đây từng là nơi sinh sống của cộng đồng dân cư. Chị Hiền Trang, hướng dẫn viên công ty Sovaba Travel tổ chức tour cho du khách thăm Địa đạo Vịnh Mốc cho biết: “Suốt gần 2.000 ngày đêm, hàng trăm người dân đã sinh sống dưới lòng đất. Họ vẫn tổ chức họp thôn, vẫn học chữ, chữa bệnh, nấu ăn, sản xuất và nuôi dạy con cái trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt. Đặc biệt, có tới 17 em bé đã cất tiếng khóc chào đời ngay trong lòng địa đạo – một sự kiện mà mỗi khi nhắc đến, bất cứ ai cũng không khỏi xúc động”.

Tái hiện lại cảnh sinh nở ở dưới địa đạo.

“Tiếng khóc trẻ thơ vang lên giữa lòng đất tối tăm chính là lời khẳng định mạnh mẽ nhất rằng: bom đạn có thể phá hủy nhà cửa, nhưng không thể khuất phục được khát vọng sống của con người”, chị Hiền Trang xúc động bày tỏ.

Trong chiến tranh, người ta thường nói đến cái chết, đến sự hy sinh. Nhưng ở Vịnh Mốc, giữa nơi tưởng như chỉ dành cho sự lẩn tránh và tồn tại, cuộc sống vẫn tiếp diễn. Những đứa trẻ lớn lên trong bóng tối rồi chạy nhảy trên mặt đất khi hòa bình lập lại. Điều ấy khiến địa đạo không chỉ là chứng tích chiến tranh mà còn là biểu tượng của sức sống.

Ý chí "một tấc không đi, một ly không rời"

Lịch sử chiến tranh Việt Nam từng ghi nhận nhiều công trình quân sự nổi tiếng, nhưng rất hiếm nơi nào thể hiện rõ tinh thần bám đất, giữ làng như Vịnh Mốc. Bom đạn không khiến người dân bỏ quê hương. Trái lại, họ chọn đào sâu xuống lòng đất để tiếp tục sinh sống, lao động và bảo vệ vùng đất của mình.

Phía bên trong Địa đạo gồm 3 tầng có độ sâu và chức năng khác nhau.

Khẩu hiệu "một tấc không đi, một ly không rời" không chỉ là lời động viên tinh thần, mà đã trở thành hành động cụ thể của hàng nghìn con người nơi tuyến lửa. Chính từ địa đạo này, việc tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ tiền tiêu giữa biển Đông và chiến trường miền Nam vẫn được duy trì, góp phần giữ vững tuyến phòng thủ chiến lược của miền Bắc.

Chọn tổ chức cho cả làng sống dưới lòng đất còn là một lựa chọn đầy bản lĩnh. Nếu họ rời quê để tìm nơi an toàn có lẽ dễ hơn rất nhiều so với việc sống nhiều năm dưới lòng đất. Nhưng người dân Vịnh Mốc hiểu rằng, nếu họ rời đi, làng sẽ mất; nếu làng mất, tuyến phòng thủ cũng bị lung lay. Vì thế, địa đạo không đơn thuần là nơi trú ẩn mà còn là lời tuyên bố đanh thép về ý chí bảo vệ quê hương của người dân nơi đây.

Từ biểu tượng của Quảng Trị đến biểu tượng của dân tộc

Nếu Thành cổ Quảng Trị kể câu chuyện về sự chiến đấu anh dũng của người lính thì Vịnh Mốc kể câu chuyện về sự kiên cường của những người dân bình thường. Ở đây không chỉ có bộ đội. Có những người mẹ ôm con chạy xuống hầm. Có những cụ già vẫn nhóm bếp dưới lòng đất. Có những em nhỏ học từng con chữ trong ánh đèn dầu leo lét. Có những người cha ban ngày sản xuất, ban đêm đào thêm từng mét địa đạo… Mỗi con người bình dị ấy đã góp phần tạo nên một bản anh hùng ca không tiếng súng.

Các công cụ thô sơ dùng để đào hầm và vũ khí chiến đấu của quân, dân Vĩnh Linh.

Chính vì vậy, địa đạo Vịnh Mốc vượt lên khỏi khuôn khổ của một di tích địa phương để trở thành biểu tượng của ý chí Việt Nam. Nó chứng minh rằng sức mạnh của dân tộc không chỉ nằm ở vũ khí, mà trước hết nằm ở con người – những con người biết biến nghịch cảnh thành sức mạnh, biến lòng đất thành pháo đài và biến sự sống thành chiến thắng.

Ngày nay, chiến tranh đã lùi xa. Những đường hầm năm xưa không còn vang tiếng còi báo động mà đón bước chân của hàng vạn du khách trong và ngoài nước ghé thăm mỗi năm.

Anh Nguyễn Duy Nam (30 tuổi, ở TP Hồ Chí Minh) cho biết: "Khi đi thăm hệ thống đường hầm địa đạo Vịnh Mốc, cúi mình dưới mái vòm đất đỏ, đi qua những hành lang nhỏ hẹp, nhìn những căn hộ chỉ vừa đủ cho vài người nằm nghỉ, tôi đã hình dung phần nào được cuộc sống khắc nghiệt của người dân Vịnh Mốc. Tôi thực sự cảm thấy thán phục trước ý chí phi thường và tinh thần quật cường của quân và dân ta trong những năm tháng chiến tranh ác liệt. Địa đạo Vịnh Mốc không chỉ là công trình quân - dân sự độc đáo mà còn là biểu tượng cho sức sống mãnh liệt, tinh thần đoàn kết và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam".

Du khách tham quan địa đạo Vịnh Mốc.

Với giá trị đặc biệt, năm 2014, Địa đạo Vịnh Mốc đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời là một trong những điểm đến tiêu biểu trên hành trình khám phá Quảng Trị. Giá trị lớn nhất mà Vịnh Mốc để lại không chỉ là những con số về chiều dài địa đạo hay số cửa hầm. Điều quý giá hơn là bài học về lòng yêu nước, về tinh thần đoàn kết và ý chí vượt qua nghịch cảnh.

Trong thời đại đất nước hòa bình, câu chuyện của Vịnh Mốc vẫn còn nguyên ý nghĩa. Nó nhắc nhở rằng, dân tộc Việt Nam từng đi qua những thử thách tưởng như không thể vượt qua bằng lòng quả cảm, trí tuệ và khát vọng sống. Đó cũng chính là sức mạnh đã giúp dân tộc trường tồn suốt chiều dài lịch sử.

Địa đạo Vịnh Mốc vì thế không chỉ nằm dưới lòng đất Quảng Trị. Nó hiện diện trong ký ức của dân tộc như một "tượng đài không bia đá" về ý chí con người Việt Nam. Mỗi bước chân của du khách hôm nay chính là sự tri ân đối với những con người bình dị đã viết nên một trong những thiên anh hùng ca cảm động nhất của lịch sử Việt Nam.

Một số hình ảnh tại Địa đạo Vịnh Mốc:

Giếng nước ở địa đạo.

Địa đạo Vịnh Mốc là công trình được xây dựng dưới lòng đất.

Hầm được chống đỡ bằng cột nhà, gỗ.

Du khách tham quan địa đạo Vịnh Mốc.

Một góc hội trường trong địa đạo.