Điện ảnh kể chuyện di sản: Lối mở cho công nghiệp văn hóa

Di sản bước vào điện ảnh

Với lợi thế đặc biệt của loại hình nghệ thuật được hình thành bởi kỹ thuật và công nghệ, với ngôn ngữ đặc thù của hình ảnh chuyển động, điện ảnh tiếp cận di sản theo cách riêng. Tại tọa đàm Điện ảnh và di sản: từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo, ngày 15/9, TS. Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam cho rằng, không chỉ ghi lại hay minh họa di sản, điện ảnh có thể khơi mở những câu chuyện, tái hiện ký ức, làm sống động những giá trị tưởng như đã quen thuộc và đưa chúng đến với công chúng bằng một cách nhìn mới. Nói một cách khác, điện ảnh làm cho di sản đi vào đời sống đương đại, mở ra những cách nhìn mới và trở thành chất liệu cho sáng tác.

Việt Nam có nguồn chất liệu phong phú từ lịch sử, nhân vật, di tích, nghề truyền thống, phong tục tập quán đến ký ức của từng cộng đồng... Theo TS. Trần Hoài - Trưởng bộ môn Di sản học, khoa Công nghiệp văn hóa di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQG Hà Nội), làm phim về di sản cũng là một quá trình nghiên cứu lịch sử, văn hóa với những mức độ khác nhau. Bởi vậy, sự song hành giữa nhà làm phim, nhà nghiên cứu và cộng đồng là điều cần thiết. Với những gì được thể hiện trên màn ảnh, khán giả không chỉ nhìn nhận, đánh giá về phương diện nghệ thuật mà còn quan tâm về sự nghiên cứu, thể hiện có phù hợp với văn hóa hay không.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám - một trong những di sản của Hà Nội được nhiều nhà làm phim quan tâm. Ảnh: Th. Nguyên

Thực tế sáng tác cho thấy, trong nhiều dự án, việc nghiên cứu các giá trị di sản, văn hóa, lịch sử trở thành một phần trực tiếp của quá trình làm phim. Với Những đứa trẻ trong sương, đạo diễn Hà Lệ Diễm chia sẻ đã dành nhiều thời gian tìm hiểu văn hóa, lịch sử và trao đổi với cộng đồng. Với chị, nghiên cứu văn hóa không phải công việc bên lề mà là nền tảng giúp người làm phim hiểu rõ hơn câu chuyện mình lựa chọn và tự tin hơn với con đường sáng tạo. Qua trao đổi tiếp xúc với nhiều nhà làm phim trẻ, đạo diễn Hà Lệ Diễm cho biết, các nhà làm phim tài liệu trẻ tại Việt Nam và Đông Nam Á rất quan tâm tới các giá trị truyền thống, họ tự tìm đến các thư viện, khảo sát các nguồn dữ liệu, kết hợp nghiên cứu thực địa, trước khi tạo nên các bộ phim mong muốn.

Cùng với việc tôn trọng giá trị gốc, người làm phim phải tìm thấy nhân vật, cảm xúc, điểm nhìn và cách kể riêng. Đạo diễn Phi Tiến Sơn nhấn mạnh, con đường đưa di sản vào điện ảnh trước hết phải bắt đầu “bằng cảm xúc và trái tim”. Từ đó, người làm phim có thể tìm thấy những xung đột mang tính con người, đặt nhân vật vào những hoàn cảnh cụ thể, câu chuyện có khả năng chạm tới khán giả hôm nay, nhất là người trẻ.

Phát huy giá trị di sản gắn với công nghiệp văn hóa

Một địa danh, công trình kiến trúc hay không gian văn hóa được thể hiện ấn tượng trên màn ảnh có thể tiếp tục sống trong trí nhớ công chúng, khơi dậy nhu cầu tìm hiểu và trải nghiệm. Nhưng để sức lan tỏa ấy trở thành giá trị bền vững, điện ảnh cần được đặt trong một chuỗi rộng hơn: từ tài nguyên văn hóa, bối cảnh sản xuất, hình ảnh trên màn ảnh đến nhận diện điểm đến, trải nghiệm văn hóa - du lịch và các sản phẩm sáng tạo.

Nhiều chuyên gia cho rằng cần tạo điều kiện phát huy giá trị di sản gắn với sáng tạo điện ảnh. Ảnh: Th. Nguyên

TS. Nguyễn Mạnh Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Ninh Bình cho biết, địa phương xác định chuyển hóa giá trị di sản, văn hóa thành nguồn lực phục vụ tăng trưởng kinh tế và phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó có điện ảnh. Không gian di sản, cảnh quan và những câu chuyện lịch sử, huyền tích có thể trở thành nguồn chất liệu cho các dự án điện ảnh. Ninh Bình đồng hành với doanh nghiệp và các đoàn làm phim thông qua hỗ trợ bối cảnh, địa điểm, nhân lực và hệ sinh thái sẵn có, nhằm đạt mục tiêu mỗi năm có 1 bộ phim được quay tại địa phương ra mắt khán giả.

Hà Nội cũng đang mở rộng từ việc coi di sản đơn thuần là bối cảnh sang nhìn nhận như nguồn tài nguyên sáng tạo. Theo bà Bùi Thị Hương Thủy, Trưởng phòng Nghệ thuật và Công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, với kho tàng di sản phong phú cùng nguồn lực sáng tạo, Thủ đô có nhiều điều kiện để phát triển điện ảnh thành một ngành mũi nhọn của công nghiệp văn hóa. Bên cạnh đó, chất liệu điện ảnh có thể trở thành điểm khởi đầu cho các ngành khác. Thành phố đang xây dựng trung tâm công nghiệp văn hóa điện ảnh, phát triển hệ sinh thái sáng tạo, số hóa, kết nối và chia sẻ dữ liệu di sản... tạo điều kiện để các nhà làm phim dễ dàng tiếp cận, không làm sai lệch giá trị gốc.

Đồng tình với ý kiến trên, PGS. TS. Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam nhận định, những khoảng trống tư liệu về trang phục, kiến trúc, không gian, hiện vật hay đời sống của các thời kỳ lịch sử sẽ trở thành rào cản đối với các thế hệ làm phim sau này. Số hóa dữ liệu gốc, vì thế, không chỉ phục vụ công tác lưu trữ mà còn tạo nền tảng cho sáng tạo trong tương lai.

Bên cạnh đó, để tạo động lực cho điện ảnh phát triển, cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách hỗ trợ ngành công nghiệp này. Hiện nay, những chính sách liên quan đã được đưa vào dự thảo Luật Công nghiệp văn hóa, được kỳ vọng sẽ tạo thêm hành lang thuận lợi, khơi thông nguồn lực và thúc đẩy điện ảnh phát triển mạnh mẽ hơn khi được Quốc hội thông qua.