Diễn đàn pháp lý quốc tế về biến đổi khí hậu tại TP.HCM

Quang cảnh hội thảo

Ngày 30.10, Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 năm 2026 (ACCC5 2026) do Trường Đại học Luật TP.HCM (ULAW) phối hợp Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore (CIL-NUS) tổ chức đã diễn ra tại TP.HCM.

Hội thảo quy tụ các chuyên gia, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, tập trung trao đổi về vai trò của pháp luật quốc tế trong xây dựng cơ chế quản trị khí hậu tại Đông Nam Á, hướng tới Hội nghị COP31 tại Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ).

Với chủ đề “Định hình biến đổi khí hậu tại Đông Nam Á thông qua luật quốc tế”, ACCC5 2026 được tổ chức trong bối cảnh các quốc gia Đông Nam Á đang chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu, đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế hợp tác và khuôn khổ pháp lý để ứng phó.

Hội thảo tổ chức theo hình thức kết hợp trực tuyến với các điểm cầu quốc tế. Ban Tổ chức tiếp nhận gần 300 bản tóm tắt nghiên cứu từ nhiều quốc gia. Qua quá trình phản biện, 36 báo cáo khoa học được lựa chọn trình bày tại 7 phiên thảo luận chuyên đề và 1 phiên toàn thể.

ACCC5 2026 có chủ đề “Định hình biến đổi khí hậu tại Đông Nam Á thông qua luật quốc tế”

Phát biểu khai mạc, TS Lê Trường Sơn, Hiệu trưởng ULAW cho rằng biến đổi khí hậu không chỉ là thách thức về môi trường hay các chỉ tiêu phát thải mà còn tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu cư dân ven biển, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và tương lai các thế hệ sau.

Theo TS Lê Trường Sơn, phía sau những thách thức về khí hậu là các vấn đề về quyền, nghĩa vụ và công bằng. Pháp luật cần trở thành nền tảng để chuyển hóa các cam kết, mục tiêu khí hậu thành hành động cụ thể, có thể thực hiện, giám sát và đánh giá.

Ông nhấn mạnh, hiệu quả của quá trình chuyển đổi xanh không thể chỉ được đo bằng tỷ lệ giảm phát thải mà còn phải tính đến khả năng bảo đảm sinh kế, sự an toàn và cơ hội phát triển bền vững của người dân, nhất là những cộng đồng dễ bị tổn thương.

Cùng chia sẻ góc nhìn này, PGS Danielle Yeow - Nghiên cứu viên cao cấp kiêm nhiệm, phụ trách Luật và Chính sách biến đổi khí hậu tại CIL-NUS nhận định trong bối cảnh chuỗi cung ứng, thương mại, đầu tư và đại dương chịu tác động đan xen phức tạp bởi biến đổi khí hậu, việc giải quyết các thách thức khí hậu đòi hỏi tư duy liên ngành và tinh thần đối thoại cởi mở.

PGS Danielle Yeow đặc biệt lưu ý: “Kết quả của các nghiên cứu khoa học không thể chỉ dừng lại ở trang sách hay phòng hội thảo. Các ý kiến tư vấn pháp lý từ cơ quan tài phán quốc tế cần phải được đưa vào thực tiễn hoạch định chính sách của chính phủ, hoạt động của doanh nghiệp và đời sống xã hội dân sự để tạo ra tác động thực chất”.

Chuyên gia quốc tế chia sẻ tại hội thảo

Một nội dung trọng tâm của hội thảo là phân tích những chuyển biến trong nghĩa vụ của các quốc gia trước tác động của biến đổi khí hậu, đặc biệt từ các ý kiến tư vấn của cơ quan tài phán quốc tế.

Các đại biểu tập trung trao đổi về Ý kiến tư vấn năm 2024 của Tòa án Quốc tế về Luật Biển (ITLOS) liên quan đến bảo vệ môi trường biển và Ý kiến tư vấn năm 2025 của Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) về nghĩa vụ của các quốc gia trong vấn đề biến đổi khí hậu.

Đại sứ, GS.TS Nguyễn Hồng Thao - Thành viên Ủy ban Luật pháp quốc tế Liên hợp quốc (ILC), giảng viên ULAW phân tích những hàm ý pháp lý từ ý kiến tư vấn của ICJ đối với quản trị khí hậu tại ASEAN. Các vấn đề được đề cập gồm nghĩa vụ cẩn trọng thích đáng (due diligence), cơ sở pháp lý để các quốc gia Đông Nam Á tham gia tố tụng quốc tế và việc duy trì đường cơ sở hải phận trước nguy cơ mực nước biển dâng.

Bên cạnh nghĩa vụ của quốc gia, quyền con người trong bối cảnh biến đổi khí hậu cũng được thảo luận. Nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Toàn Thắng, PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Yến và NCS. Nguyễn Phương Dung tập trung vào bảo vệ quyền và lợi ích của các thế hệ tương lai trên nền tảng quyền con người. Nghiên cứu đặt vấn đề về quyền được sống trong môi trường khí hậu an toàn, ổn định và trách nhiệm pháp lý giữa các thế hệ trong quá trình hoạch định chính sách.

Ở góc độ công cụ kinh tế, hội thảo dành nhiều nội dung trao đổi về cơ chế pháp lý điều chỉnh thị trường carbon và thương mại quốc tế.

Nghiên cứu của GS.TS. Arie Afriansyah - Khoa Luật Đại học Indonesia, Tổng Biên tập Tạp chí Luật quốc tế Indonesia và PGS.TS. Trần Việt Dũng (Phó Hiệu trưởng ULAW) phân tích khung pháp lý về thị trường tín chỉ carbon tại Indonesia, Thái Lan và Việt Nam. Báo cáo chỉ ra những hạn chế do thể chế còn phân tán, đồng thời đề xuất giải pháp nhằm bảo đảm tính minh bạch và toàn vẹn của thị trường tín chỉ carbon trong khu vực.

Một vấn đề được quan tâm là tác động của các tiêu chuẩn sản xuất xanh đối với những cộng đồng sản xuất nhỏ. Nghiên cứu của PGS.TS. Trần Thị Thùy Dương, Trưởng Khoa Luật Quốc tế ULAW và cộng sự, tập trung vào công bằng phân phối đối với các làng nghề truyền thống Việt Nam khi tham gia chuỗi sản xuất xanh.

Nghiên cứu lưu ý nguy cơ các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ gặp khó khăn, thậm chí bị loại khỏi chuỗi cung ứng nếu phải đáp ứng các quy chuẩn xanh nhưng thiếu chính sách hỗ trợ chuyển đổi phù hợp.

Hội thảo cũng dành các phiên thảo luận về tư pháp khí hậu và giải quyết tranh chấp trong bối cảnh số vụ kiện liên quan đến biến đổi khí hậu gia tăng trên thế giới. Các nội dung được đề cập gồm tranh chấp giữa nhà đầu tư và Nhà nước (ISDS), xác định luật áp dụng đối với các vụ kiện bồi thường thiệt hại xuyên biên giới do thiên tai liên quan đến khí hậu.

Ngoài ra, các đại biểu trao đổi về nhiều vấn đề quản trị mới như thu hút đầu tư quốc tế cho chuyển đổi xanh; hợp tác quản lý chuỗi cung ứng đất hiếm giữa Việt Nam và Indonesia; hợp đồng mua bán điện ảo (VPPA) phục vụ trạm sạc xe điện; kiểm soát hoạt động đốt phụ phẩm nông nghiệp tại tiểu vùng Mekong và tiến trình đàm phán điều ước quốc tế về ô nhiễm rác thải nhựa.

Đại biểu chụp ảnh lưu niệm

Thông qua các tham luận và trao đổi chuyên môn, ACCC5 2026 góp phần làm rõ những vấn đề pháp lý đang đặt ra đối với các quốc gia Đông Nam Á trong ứng phó biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu cũng cung cấp thêm luận cứ về nghĩa vụ quốc gia, quyền con người, công bằng xã hội, thị trường carbon và cơ chế giải quyết tranh chấp.