Diện mạo mới bên sông Hồng: Đại lộ, công viên và những làng xưa

Phối cảnh sông Hồng về đêm với không gian đô thị, cầu và hệ thống giao thông cùng tạo nên diện mạo mới bên dòng sông.

Theo phương án điều chỉnh quy hoạch, diện mạo mới hai bên sông được định hình trên nguyên tắc bảo đảm an toàn phòng, chống lũ, mở rộng không gian xanh, tăng khả năng tiếp cận dòng sông cho người dân và gìn giữ những giá trị văn hóa, làng truyền thống.

Từ những khu vực giải tỏa đến không gian đô thị mới

Giải phóng mặt bằng không chỉ tạo quỹ đất để triển khai Trục cảnh quan sông Hồng, mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại một không gian đô thị rộng lớn hai bên sông. Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5000 (đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở) đặt ra một thay đổi căn bản trong mối quan hệ giữa đô thị và dòng sông. Với định hướng “quay mặt vào sông”, hai bên sông Hồng sẽ từng bước trở thành trục xanh, văn hóa, lịch sử và cảnh quan quan trọng của khu vực đô thị trung tâm.

Với quy mô và hiện trạng sử dụng đất như vậy, việc tái cấu trúc hai bên sông không đơn thuần là giải phóng mặt bằng để dành chỗ cho một tuyến giao thông mới. Không gian sau khi tổ chức lại sẽ đảm nhận nhiều chức năng, từ giao thông, công viên, cây xanh đến văn hóa, dịch vụ, du lịch, vui chơi giải trí và phát triển đô thị.

Nhìn nhận về bước chuyển này, KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, điểm khác biệt lớn của dự án lần này là sông Hồng không còn chỉ được nhìn nhận như một yếu tố tự nhiên cần quản lý, mà được đặt ở vị trí trục chiến lược trong cấu trúc phát triển Thủ đô. Nếu trong nhiều đồ án trước đây, sông Hồng đã được xác định là trục cảnh quan quan trọng nhưng chưa tạo chuyển biến rõ nét trong tổ chức không gian đô thị, thì với tầm nhìn dài hạn hiện nay, dòng sông được đặt trong mối liên kết giữa không gian kiến trúc, cảnh quan với phát triển kinh tế của Hà Nội và toàn vùng.

Theo KTS Trần Ngọc Chính, giá trị của sông Hồng còn nằm ở hệ sinh thái, cảnh quan và khả năng kết nối hai bờ. Vì vậy, không gian ven sông cần phát triển hệ thống công viên, khu vui chơi, không gian văn hóa, sinh hoạt cộng đồng và các công trình kết nối, qua đó khai thác hiệu quả “tài sản đặc biệt của Thủ đô”.

Định hướng này được cụ thể hóa trong phương án tổ chức không gian với hai tuyến đại lộ cảnh quan dọc bờ hữu và bờ tả sông Hồng, kết nối mạng lưới đường bộ, cầu qua sông, giao thông đường thủy và đường sắt đô thị. Song hành với hạ tầng giao thông là hệ thống cảnh quan xanh, công viên và không gian công cộng trải dài hai bờ.

Toàn bộ chương trình được cụ thể hóa thành 18 dự án thành phần, gồm 2 dự án giao thông Trục đại lộ cảnh quan bờ tả và bờ hữu sông Hồng; 11 dự án công viên với tổng diện tích khoảng 3.513ha; 2 dự án kè và chỉnh trị lòng sông, bờ sông; 3 dự án đô thị định cư và đa mục tiêu.

Không gian nghiên cứu được chia thành ba phân đoạn với chức năng, định hướng phát triển khác nhau. Đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long, khoảng 3.436ha, tập trung cải tạo, tái thiết đô thị, chỉnh trang làng truyền thống, phát triển công viên sinh thái, bảo tồn thiên nhiên và thể dục thể thao.

Đoạn từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì, khoảng 4.548ha, được xác định là khu vực trọng tâm, hình thành “phòng khách đô thị”, tập trung tái thiết đô thị, phát triển dịch vụ tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo và các công trình điểm nhấn liên kết Hồ Tây - Cổ Loa.

Đoạn từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở, khoảng 3.435ha, tập trung phát triển các cụm công viên, đô thị, dịch vụ - thương mại; bố trí khu đô thị định cư và đa mục tiêu tại Lĩnh Nam, đồng thời bảo tồn làng nghề Bát Tràng và các không gian nông nghiệp sinh thái.

Như vậy, diện mạo hai bên sông Hồng sau giải phóng mặt bằng không phải là một dải công trình mới được phát triển đồng loạt, mà là hệ thống các không gian có chức năng, bản sắc riêng, được kết nối trong một cấu trúc tổng thể về giao thông, cảnh quan, công viên, không gian công cộng và đô thị. Qua đó, quỹ đất sau giải tỏa được tái cấu trúc để từng bước đưa sông Hồng từ ranh giới tự nhiên trở thành trục kết nối và không gian phát triển mới của Thủ đô.

Trục sông Hồng được xác định là khu vực góp phần gia tăng quỹ không gian xanh của thành phố. Ảnh: Phạm Hùng

Mở không gian xanh, bảo đảm an toàn thoát lũ

Một thay đổi đáng chú ý trong phương án quy hoạch là dành quỹ không gian lớn cho cây xanh, mặt nước và các hoạt động công cộng. Riêng 11 dự án công viên có tổng diện tích khoảng 3.513ha. Không gian ven sông được định hướng phát triển thành các công viên văn hóa - sinh thái, công viên chuyên đề, khu vui chơi giải trí, thể dục thể thao, đường dạo và không gian sinh hoạt cộng đồng.

Tuy nhiên, việc khai thác không gian ven sông phải thích ứng với điều kiện tự nhiên và yêu cầu phòng, chống lũ. Theo phương án, không gian được tổ chức theo ba mức cao độ. Khu vực trên 11,5m có thể nghiên cứu xây dựng mới; từ 9,5m đến 11,5m được tổ chức linh hoạt, thích ứng với lũ và gắn với khu dân cư hiện hữu; dưới 9,5m chủ yếu dành cho phục hồi sinh thái, giao thông chậm và các tuyến cảnh quan.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam lưu ý, sông Hồng là dòng sông lớn, có đặc tính thủy văn phức tạp và chịu ảnh hưởng của lưu vực rộng lớn ở thượng nguồn. Những nghiên cứu phát triển hai bên sông trước đây từng gặp trở ngại do bài toán kiểm soát lũ và bảo đảm an toàn lâu dài cho đô thị chưa được giải quyết thỏa đáng. Vì vậy, phát triển không gian ven sông phải luôn gắn với yêu cầu trị thủy.

Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, những khu vực ven sông nên ưu tiên các chức năng có khả năng thích ứng cao như cây xanh, công viên, không gian công cộng. Tại nơi bố trí dân cư hoặc công trình xây dựng, cần kiểm soát chặt chẽ cao độ, mật độ, chức năng sử dụng đất, đồng thời tuân thủ các yêu cầu về phòng, chống lũ và bảo vệ đê điều. An toàn của người dân phải là điều kiện tiên quyết trong phát triển đô thị ven sông.

Tinh thần này cũng được thể hiện trong phương án điều chỉnh quy hoạch với nguyên tắc không thu hẹp không gian thoát lũ, không đề xuất xây dựng đê mới nằm trong đê cũ. Tại những khu vực chịu ảnh hưởng của lũ, giải pháp cảnh quan phải thích ứng với điều kiện thủy văn, hạn chế các công trình cố định cản trở dòng chảy.

Như vậy, Hà Nội “quay mặt vào sông” không đồng nghĩa với đô thị hóa toàn bộ bãi sông. Chức năng thoát lũ của sông Hồng vẫn phải được bảo đảm, còn giao thông, công viên và các chức năng đô thị được tổ chức trên nền tảng an toàn đó.

Với người dân, thay đổi dễ nhận thấy sẽ là khả năng tiếp cận dòng sông thuận tiện hơn. Hệ thống công viên, đường dạo, không gian văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí và sinh hoạt cộng đồng được kết nối với mạng lưới giao thông chung, giao thông công cộng, đường thủy và đường sắt đô thị, từng bước đưa sông Hồng trở thành một phần gần gũi hơn trong đời sống đô thị của Thủ đô.

Đô thị mới vẫn giữ dấu ấn làng xưa

Tái thiết hai bên sông Hồng không chỉ đặt ra yêu cầu kiến tạo những không gian mới mà còn phải bảo tồn các làng xóm, làng nghề và di sản đã hình thành, tồn tại qua nhiều thế hệ.

Trong phạm vi nghiên cứu hiện có 123 công trình di tích và 14 địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng, kháng chiến. Phương án quy hoạch xác định bảo tồn các di tích lịch sử - văn hóa, địa điểm lưu niệm; gìn giữ lõi làng nghề truyền thống và những làng có giá trị về kiến trúc, lịch sử, văn hóa vật thể, phi vật thể.

Đối với các lõi làng xóm lâu đời nằm ngoài khu vực được xác định là “phòng khách đô thị”, định hướng là giữ lại, cải tạo, chỉnh trang; không mở rộng diện tích, không tăng dân số cơ học. Mật độ, chiều cao xây dựng được kiểm soát ở mức thấp, kiến trúc hài hòa với không gian làng và các giá trị di sản hiện hữu.

Bởi vậy, bức tranh tương lai hai bên sông Hồng không chỉ có những tuyến đại lộ, công viên hay khu đô thị mới. Trong cấu trúc ấy vẫn hiện diện các làng xóm lâu đời, làng nghề và không gian văn hóa đã gắn bó với dòng sông qua nhiều thế hệ. Tại phân đoạn phía Nam, phương án xác định bảo tồn làng nghề Bát Tràng, kết hợp với các không gian nông nghiệp sinh thái.

Với những khu dân cư phải di dời, phương án đặt ra nguyên tắc đa dạng hóa địa điểm, loại hình nhà, đất tái định cư; ưu tiên duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng. Nơi ở mới phải có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, thuận lợi cho người dân làm việc, sản xuất, kinh doanh, học tập, sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và duy trì các mối quan hệ cộng đồng. Việc tái định cư phải hoàn thành trước khi có quyết định thu hồi đất.

Nhìn tổng thể, diện mạo mới hai bên sông Hồng được tạo nên từ sự đan xen giữa đại lộ cảnh quan, công viên, không gian công cộng và các khu vực phát triển đô thị với hành lang thoát lũ, hệ sinh thái, làng nghề, làng xóm lâu đời và các công trình di sản.

Theo KTS Trần Ngọc Chính, thay đổi quan trọng sau giải tỏa không nằm ở số lượng công trình mới xuất hiện bên sông, mà ở cách tổ chức lại toàn bộ không gian hai bờ: Giao thông kết nối với công viên và không gian công cộng; phát triển đô thị tuân thủ yêu cầu an toàn thoát lũ; không gian mới hài hòa với làng nghề, làng xóm và di sản hiện hữu.

Từ một dòng sông từng tạo nên khoảng cách giữa các khu vực đô thị, sông Hồng đang được định hình trở thành trục kết nối không gian, cảnh quan, văn hóa và đời sống của Thủ đô. Hà Nội “quay mặt vào sông”, vì thế, không chỉ là đưa đô thị đến gần dòng sông hơn, mà còn là khai mở những giá trị mới trên nền những giá trị lịch sử, văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.