Điều chỉnh quy hoạch tỉnh: Từ tích hợp kỹ thuật đến tái thiết chiến lược phát triển

Không thể cộng cơ học hai bản quy hoạch cũ

Theo Quy hoạch được phê duyệt, tỉnh Bắc Ninh có diện tích tự nhiên 4.718,31 km², gồm 99 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 33 phường và 66 xã. Mục tiêu là xây dựng Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030, trở thành một cực tăng trưởng quan trọng của khu vực phía Bắc. Chính bối cảnh đó đặt ra yêu cầu có ý nghĩa nền tảng: Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Bắc Ninh không nên được nhìn nhận đơn thuần như một quá trình tích hợp kỹ thuật hai bản quy hoạch cũ mà cần được tiếp cận như một quá trình tái thiết chiến lược phát triển.

Lãnh đạo tỉnh Bắc Ninh báo cáo với Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc và Đoàn công tác của Chính phủ về tiến độ dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 4 - Vùng Thủ đô Hà Nội (đoạn qua địa phận tỉnh Bắc Ninh), tháng 5/2026. Ảnh: Dương Hoàn

Trước khi hợp nhất, Bắc Ninh và Bắc Giang là hai thực thể hành chính độc lập, mỗi địa phương có chiến lược, hệ thống mục tiêu, không gian phát triển và danh mục dự án riêng. Nếu chỉ cộng các chỉ tiêu, ghép các danh mục dự án và kết nối hai hệ thống không gian cũ, quy hoạch của tỉnh mới rất dễ rơi vào “bẫy tổng hợp mục tiêu”. Mục tiêu nhiều nhưng thiếu thứ tự ưu tiên; dự án nhiều nhưng nguồn lực phân tán; các khu vực tiếp tục bảo vệ cực tăng trưởng cũ; các ngành cùng cạnh tranh để được ưu tiên.

Một tỉnh mới không thể được kiến tạo chỉ bằng phép cộng của hai tỉnh cũ. Sau hợp nhất, quy mô lãnh thổ thay đổi, cấu trúc dân số thay đổi, năng lực công nghiệp thay đổi, điều kiện kết nối vùng thay đổi và không gian phát triển cũng thay đổi. Điều đó đòi hỏi phải nhìn Bắc Ninh như một thực thể kinh tế thống nhất, trong đó mỗi khu vực được phân vai theo năng lực cạnh tranh, chức năng phát triển và khả năng kết nối, thay vì theo ranh giới hành chính trước đây. Đây chính là sự khác biệt căn bản giữa “tích hợp quy hoạch” và “tái thiết chiến lược phát triển”.

Bắc Ninh sau hợp nhất không đơn thuần là một tỉnh có diện tích lớn hơn và dân số đông hơn. Tỉnh có một cấu trúc phát triển đa dạng hơn, gồm: Công nghiệp công nghệ cao, hệ thống đô thị, nông nghiệp, sinh thái, văn hóa, logistics và các không gian dự trữ phát triển dài hạn cùng tồn tại trong một chỉnh thể.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất của quy hoạch không phải là hai tỉnh cũ có những gì để ghép lại?

Câu hỏi phải là: Bắc Ninh muốn trở thành gì trong Vùng Thủ đô, trong hệ thống các hành lang kinh tế phía Bắc và trong chuỗi cung ứng toàn cầu?

Dây chuyền sản xuất tại Công ty trách nhiệm hữu hạn Sun Tech, Cụm công nghiệp Thanh Vân. Ảnh: Trịnh Lan

Một luận đề phát triển mới cần được xác lập rõ: Bắc Ninh không chỉ là một trung tâm sản xuất công nghiệp mà hướng tới trở thành một không gian đô thị - công nghiệp công nghệ cao - dịch vụ - logistics và đổi mới sáng tạo hiện đại của miền Bắc; đồng thời có bản sắc văn hóa Kinh Bắc, môi trường sống chất lượng và năng lực cạnh tranh quốc tế.

Định hướng này phù hợp với mục tiêu phát triển của Quy hoạch đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050 là: Xây dựng nền công nghiệp hiện đại, công nghệ cao, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu; phát triển công nghiệp điện tử với trọng tâm là bán dẫn, vi mạch và trí tuệ nhân tạo; hướng tới một đô thị xanh, văn minh và đáng sống.

Từ luận đề đó, điều quan trọng không phải là tất cả các khu vực cùng phát triển giống nhau mà là mỗi không gian phải được trao một vai trò phù hợp trong cấu trúc chung. Tỉnh cần hình thành rõ các lõi đô thị - công nghiệp - dịch vụ; các hành lang sân bay - logistics; các cực công nghiệp thế hệ mới; các không gian sinh thái - văn hóa - du lịch; vùng nông nghiệp công nghệ cao và những khu vực dự trữ phát triển dài hạn.

Bốn chuyển đổi chiến lược

Để quy hoạch thực sự trở thành công cụ kiến tạo tương lai, quá trình tổ chức thực hiện cần thể hiện rõ bốn chuyển đổi chiến lược.

Thứ nhất, tái định vị vai trò phát triển

Bắc Ninh cần vượt ra khỏi khái niệm “tỉnh công nghiệp” theo nghĩa truyền thống. Quy mô nhà máy, giá trị xuất khẩu hay diện tích khu công nghiệp vẫn quan trọng nhưng chưa đủ để quyết định vị thế dài hạn.

Năng lực cạnh tranh trong giai đoạn mới phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng làm chủ công nghệ, thu hút nhân lực chất lượng cao, phát triển nghiên cứu - thiết kế, tổ chức logistics, dịch vụ đô thị, tài chính, giáo dục và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Điều đó đòi hỏi chuyển từ tư duy “có nhiều nhà máy” sang tư duy “có một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh”.

Thứ hai, tái cấu trúc không gian phát triển

Không gian của tỉnh mới cần được tổ chức theo mạng lưới các cực tăng trưởng và hành lang phát triển, thay vì phân bổ cơ học theo địa giới hành chính.

Cầu Hà Bắc 2 nối đôi bờ sông Cầu. Ảnh: Quốc Trường

Các trục kết nối liên vùng, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, hệ thống đường sắt, cảng cạn, cảng thủy nội địa và các trung tâm logistics không chỉ là những công trình giao thông riêng lẻ. Nếu được tổ chức đồng bộ có thể làm thay đổi địa kinh tế của toàn tỉnh, rút ngắn khoảng cách thời gian giữa các khu vực, mở rộng thị trường lao động và tái cấu trúc dòng hàng hóa, dòng vốn, đầu tư. Bởi vậy, hạ tầng không chỉ có chức năng “đi lại thuận tiện hơn”. Hạ tầng phải tạo ra không gian phát triển mới.

Thứ ba, tái lựa chọn ngành động lực

Bắc Ninh cần chuyển mạnh từ tư duy “thu hút công nghiệp” sang “nâng cấp chuỗi giá trị”. Mục tiêu không chỉ là thu hút thêm vốn đầu tư nước ngoài hay mở rộng diện tích khu công nghiệp mà là từng bước hình thành hệ sinh thái từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất, công nghiệp hỗ trợ đến logistics, đào tạo nhân lực và dịch vụ đô thị. Trong cấu trúc đó, giá trị của một dự án đầu tư không chỉ được đo bằng quy mô vốn hoặc diện tích sử dụng đất mà còn phải được xem xét trên khả năng chuyển giao công nghệ, tạo liên kết với doanh nghiệp trong nước, hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cấp vị trí của Bắc Ninh trong chuỗi giá trị.

Thứ tư, tái thiết phương thức quản trị phát triển

Một tỉnh có quy mô lớn hơn, cấu trúc kinh tế đa dạng hơn và số lượng dự án chiến lược nhiều hơn không thể vận hành bằng phương thức quản trị phân tán và dàn trải. Quy hoạch cần được chuyển hóa thành một chương trình hành động có thứ tự ưu tiên rõ ràng.

Ở đây, nguyên tắc “6 rõ” cần trở thành yêu cầu thực chất: Rõ dự án ưu tiên; rõ nguồn lực; rõ phân kỳ; rõ trách nhiệm; rõ cơ chế giám sát; rõ tiêu chí đánh giá hiệu quả.Không phải dự án nào có trong quy hoạch cũng cần triển khai cùng một lúc. Nguồn lực phải được tập trung trước hết cho những công trình có khả năng làm thay đổi cấu trúc phát triển của tỉnh, tạo hiệu ứng lan tỏa và mở đường cho các nguồn lực xã hội.

Sau khi Quy hoạch đã được phê duyệt, cần tiếp tục rà soát hệ thống chỉ tiêu theo logic của một tỉnh thống nhất. Các chỉ tiêu về dân số, đô thị hóa, đất công nghiệp, đất đô thị, nhà ở, giao thông, hạ tầng xã hội, môi trường, năng lượng và nguồn nước không nên được nhìn như phép cộng của hai địa phương trước đây, mà phải đặt trong giới hạn chịu tải và yêu cầu cân bằng của toàn tỉnh.

Tiếp đó, cần xác định rõ hệ thống cực tăng trưởng, hành lang phát triển và chức năng của từng không gian. Phát triển cân bằng không có nghĩa là chia đều nguồn lực mà là tạo điều kiện để mỗi khu vực phát huy đúng lợi thế và bổ trợ cho cấu trúc chung. Ưu tiên những dự án hạ tầng có khả năng làm thay đổi cấu trúc không gian như kết nối liên vùng, kết nối nội tỉnh, giao thông công cộng, logistics, hạ tầng số, năng lượng sạch và hạ tầng môi trường

Cuối cùng, cần xây dựng một cơ chế thực thi quy hoạch có khả năng đo lường được.

Một quy hoạch tốt không chỉ vẽ lại không gian. Một quy hoạch tốt phải tổ chức lại các nguồn lực và mở ra một quỹ đạo phát triển mới. Với Bắc Ninh sau hợp nhất, thước đo thành công của Quy hoạch không nằm ở số lượng mục tiêu, dự án hay bản đồ được bổ sung mà ở khả năng tạo ra một cấu trúc phát triển mới. Các khu vực bổ trợ thay vì cạnh tranh với nhau; hạ tầng tạo ra giá trị thay vì chỉ kết nối; thu hút đầu tư gắn với nâng cấp chuỗi giá trị; quản trị phát triển dựa trên ưu tiên, dữ liệu và trách nhiệm. Chỉ khi đó, điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Bắc Ninh mới thực sự vượt lên trên một quá trình tích hợp kỹ thuật để trở thành một cuộc tái thiết chiến lược phát triển.