Điều gì đánh thức 'vùng đất ngủ quên' giữa đồng bằng Bắc Bộ?

Khu Bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long. (Ảnh: Thùy Dung/TTXVN)

Ít ai biết rằng, chỉ cách Hà Nội hơn một giờ di chuyển, tồn tại một quần thể cảnh quan hội tụ đầy đủ núi đá vôi, rừng ngập nước, hồ tự nhiên, di sản tâm linh và hệ sinh thái quý hiếm - nơi được ví như “vịnh không sóng” của miền Bắc.

Đó là Cảnh quan văn hóa-sinh thái Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc, vùng liên kết trải dài giữa Ninh Bình và Hà Nam (cũ), nơi đang dần trở thành điểm nhấn mới trên bản đồ du lịch xanh Việt Nam.

Không ồn ào như nhiều trung tâm du lịch nổi tiếng, vùng cảnh quan này hấp dẫn bởi vẻ nguyên sơ, chiều sâu văn hóa và khả năng mang đến trải nghiệm “chạm vào thiên nhiên” theo đúng nghĩa.

Bảo tồn hơn 90% voọc mông trắng hoang dã

Nổi bật nhất trong quần thể là Khu Bảo tồn Thiên nhiên Vân Long - vùng đất ngập nước lớn nhất đồng bằng Bắc Bộ. Mặt nước phẳng lặng như gương, phản chiếu những dãy núi đá vôi kỳ vĩ tạo nên khung cảnh được du khách ví như một “bức thủy mặc sống”.

Những chuyến đò len lỏi qua các dãy núi đá, hang nước và thảm cỏ ngập nước đem lại cảm giác tĩnh lặng hiếm có giữa nhịp sống hiện đại.

Khác với nhiều điểm du lịch sinh thái bị thương mại hóa, Vân Long vẫn giữ được nét hoang sơ, thanh bình. Chính điều này khiến nơi đây ngày càng được du khách quốc tế yêu thích, đặc biệt là những người tìm kiếm du lịch chậm và trải nghiệm thiên nhiên bền vững.

Điểm đặc biệt của Vân Long không chỉ nằm ở vẻ đẹp phong cảnh mà còn ở hệ sinh thái đa dạng. Đây là nơi cư trú của voọc mông trắng - loài linh trưởng cực kỳ quý hiếm, từng đứng trước nguy cơ tuyệt chủng toàn cầu.

Các cá thể Voọc mông trắng đang sinh sống tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình. (Ảnh: Thùy Dung/TTXVN)

Với việc hiện đang bảo vệ hơn 90% quần thể Voọc mông trắng ngoài tự nhiên, khu vực này được cộng đồng khoa học quốc tế xác định là “điểm nút bảo tồn” có ý nghĩa then chốt đối với sự tồn tại lâu dài và khả năng phục hồi của loài ở quy mô toàn cầu.

Tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, từ trước năm 2000 ghi nhận khoảng 40 cá thể Voọc mông trắng. Đến nay, sau nhiều nỗ lực, với sự chung tay của các cấp, ngành, tổ chức bảo vệ động vật hoang dã trong nước và quốc tế, chính quyền địa phương và người dân, số lượng Voọc mông trắng tại đây đã tăng lên trên 250 cá thể.

Quy mô quần thể tại Vân Long một lần nữa khẳng định vị thế của nơi này không chỉ là nơi lưu giữ quần thể Voọc mông trắng lớn mà còn đóng vai trò là “nguồn gene” cho sự phục hồi của loài.

Bên cạnh Vân Long, khu vực rừng núi đá vôi Kim Bảng là nơi cư trú của quần thể Voọc mông trắng lớn thứ hai thế giới với số lượng ước tính khoảng 120-150 cá thể.

Gần đây nhất, tại khu vực rừng phòng hộ Đồng Thái, xã Đồng Thái, các chuyên gia cũng ghi nhận sự xuất hiện của quần thể lớn thứ ba với 37 cá thể. Sự gia tăng về số lượng cá thể lẫn phạm vi phân bố đã cho thấy xu hướng phục hồi tích cực của quần thể Voọc mông trắng trong tự nhiên.

Tam Chúc - Nơi thiên nhiên gặp gỡ tâm linh

Toàn cảnh chùa Tam Chúc. (Ảnh: Thành Đạt/TTXVN)

Rời Vân Long, hành trình tiếp tục mở ra một không gian hoàn toàn khác tại Khu du lịch Tam Chúc. Được bao quanh bởi hồ nước rộng lớn và các dãy núi đá vôi trùng điệp, Tam Chúc gây ấn tượng bởi sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên và kiến trúc Phật giáo quy mô lớn.

Không gian nơi đây mang vẻ hùng vĩ nhưng vẫn giữ được sự thanh tịnh. Những con đường dẫn qua hồ nước, điện chùa và rừng núi tạo cảm giác như đang bước vào một bức tranh cổ phương Đông. Vào sáng sớm hoặc chiều muộn, sương phủ nhẹ trên mặt hồ khiến Tam Chúc trở nên huyền ảo, thu hút đông đảo nhiếp ảnh gia và du khách yêu thiên nhiên.

Điều đáng chú ý là Tam Chúc không chỉ phát triển du lịch tâm linh mà còn hướng đến mô hình nghỉ dưỡng sinh thái, chăm sóc sức khỏe và trải nghiệm văn hóa bản địa - xu hướng đang ngày càng được ưa chuộng trên thế giới.

Kim Bảng - “mảnh ghép xanh” còn nhiều dư địa

Quần thể di tích danh thắng Bát Cảnh Sơn ở phường Kim Bảng (tỉnh Ninh Bình). (Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN)

Trong khi Vân Long và Tam Chúc đã được biết đến rộng rãi, Kim Bảng lại được xem như “mảnh ghép bí ẩn” của toàn vùng. Nơi đây sở hữu địa hình bán sơn địa đặc trưng với núi đá vôi, hang động, hồ nước và nhiều làng quê cổ vẫn giữ nhịp sống truyền thống.

Không gian sinh thái ở Kim Bảng tạo nên vùng đệm tự nhiên liên kết giữa các khu bảo tồn và điểm du lịch tâm linh. Chính sự liên thông này giúp hình thành một hành lang cảnh quan hiếm có ở miền Bắc - nơi thiên nhiên, văn hóa và đời sống cộng đồng hòa quyện thành một thể thống nhất.

Nhiều chuyên gia nhận định nếu được quy hoạch bài bản theo hướng phát triển xanh, khu vực Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc hoàn toàn có thể trở thành trung tâm du lịch sinh thái-văn hóa tầm quốc gia, thậm chí mang giá trị quốc tế.

Trải nghiệm sống chậm

Điểm hấp dẫn nhất của vùng cảnh quan Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc nằm ở cảm giác thoát khỏi sự ồn ào, náo nhiệt. Du khách đến đây được chèo thuyền giữa đầm nước tĩnh lặng, nghe tiếng chim gọi chiều, ngắm núi đá phản chiếu trên mặt hồ hay tận hưởng sự an yên giữa thiên nhiên.

Trong bối cảnh du lịch xanh và du lịch chữa lành đang lên ngôi, Cảnh quan văn hóa-sinh thái Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc được xem như một “kho báu” còn nhiều tiềm năng chưa được khai phá hết.

Có lẽ chính sự nguyên sơ, trầm mặc và khác biệt ấy đang khiến vùng đất này âm thầm trở thành cái tên được giới du lịch đặc biệt quan tâm trong những năm gần đây.

Hướng tới trở thành Di sản Thế giới

Voọc mông trắng tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long. (Ảnh: Thùy Dung/TTXVN)

Việc Khu “Cảnh quan văn hóa-sinh thái Voọc mông trắng Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc” mới đây được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới dự kiến trên hệ thống của Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO đánh dấu một cột mốc khởi đầu có ý nghĩa chiến lược trong lộ trình hướng tới mục tiêu ghi danh chính thức vào năm 2028.

Đây không chỉ là bước tiến về thủ tục trong khuôn khổ Công ước 1972, mà còn là quá trình từng bước củng cố các cơ sở khoa học, pháp lý và quản trị nhằm đảm bảo việc nhận diện, bảo vệ và phát huy bền vững các giá trị nổi bật toàn cầu của khu vực đề cử.

Hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, Ninh Bình đang dồn lực hoàn thiện hồ sơ đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận khu “Cảnh quan văn hóa-sinh thái Voọc mông trắng Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc” là Di sản Thế giới.

Trong hành trình hướng tới ghi danh Di sản Thế giới, Khu “Cảnh quan văn hóa-sinh thái Voọc mông trắng Vân Long-Kim Bảng-Tam Chúc” không chỉ là một hồ sơ khoa học, mà còn là biểu đạt sinh động của khát vọng gìn giữ những giá trị của thiên nhiên và văn hóa Việt Nam.

Đó là hành trình đòi hỏi sự kiên định, trách nhiệm và đồng thuận xã hội, nơi mỗi bước tiến đều gắn với việc nâng cao năng lực quản lý, củng cố cơ sở khoa học và lan tỏa nhận thức cộng đồng về bảo tồn di sản.

Trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với những thách thức lớn về suy giảm đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu, việc bảo vệ một hệ sinh thái đặc hữu cùng loài Voọc mông trắng không chỉ là trách nhiệm của riêng một quốc gia, mà còn là đóng góp thiết thực của Việt Nam vào nỗ lực chung của nhân loại.

Từ những dãy núi đá vôi trầm mặc, những giá trị tưởng chừng lặng lẽ đang âm thầm khẳng định ý nghĩa của mình, như một minh chứng rằng phát triển bền vững chỉ có thể đạt được khi con người biết tôn trọng, gìn giữ và sống hài hòa với thiên nhiên.

Với tầm nhìn đó, Việt Nam không chỉ hướng tới một danh hiệu, mà đang từng bước kiến tạo một mô hình phát triển dựa trên di sản, nơi các giá trị tự nhiên và văn hóa được bảo tồn như những nền tảng cốt lõi cho tương lai. Và từ chính không gian sinh thái-văn hóa đặc sắc này, một thông điệp mang tính toàn cầu được lan tỏa: bảo vệ di sản hôm nay chính là bảo vệ những cơ hội sống còn của các thế hệ mai sau./.