Điều gì khiến ông Trump quyết định áp thuế nhập khẩu 15%?

Điều 122 và lập luận thâm hụt của ông Trump

Tổng thống Donald Trump vừa ký tuyên bố áp dụng thuế nhập khẩu tạm thời 10% đối với hầu hết hàng hóa vào Mỹ, với lý do xử lý các vấn đề “căn bản về thanh toán quốc tế” và tái cân bằng quan hệ thương mại.

Theo thông cáo của Nhà Trắng, biện pháp này được ban hành dựa trên Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, điều khoản cho phép tổng thống áp thuế bổ sung tối đa 15% trong vòng 150 ngày nếu cán cân thanh toán quốc tế gặp vấn đề nghiêm trọng.

Mức thuế 10% ban đầu có hiệu lực từ ngày 24-2 và được áp theo giá trị hàng hóa nhập khẩu.

Chính quyền Trump lập luận rằng Mỹ đang rơi vào tình trạng thâm hụt cán cân thanh toán lớn và kéo dài. Cán cân vãng lai của Mỹ, bao gồm thương mại hàng hóa và dịch vụ, thu nhập đầu tư và các khoản chuyển giao như kiều hối, đều trong tình trạng âm.

Ông Donald Trump áp thuế nhập khẩu 15% theo Điều 122, viện dẫn thâm hụt lớn và giới hạn 150 ngày. Ảnh: TL

Theo số liệu được Nhà Trắng dẫn lại, thâm hụt thương mại hàng hóa năm 2024 lên tới khoảng 1.200 tỉ đô la Mỹ, tăng mạnh so với những năm trước. Cùng lúc, vị thế đầu tư quốc tế ròng của Mỹ, tức chênh lệch giữa tài sản ở nước ngoài và nghĩa vụ với nước ngoài, đã âm khoảng 26.000 tỉ đô la Mỹ, tương đương gần 90% GDP.

Nhà Trắng lý giải, nếu không điều chỉnh, tình trạng này có thể làm suy yếu niềm tin thị trường, ảnh hưởng tới an ninh kinh tế và khả năng tài trợ chi tiêu của chính phủ Mỹ.

Tuy nhiên, diễn biến pháp lý đã khiến chính sách thuế thay đổi nhanh. Trước đó, ông Trump sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp nhiều mức thuế rộng khắp, nhưng Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng ông đã vượt quá thẩm quyền.

Ngay đó, ông Trump đã chuyển sang sử dụng Điều 122 của Đạo luật Thương mại 1974, một điều khoản hiếm khi được viện dẫn và thông báo nâng mức thuế phổ quát từ 10% lên 15%, mức tối đa luật cho phép.

Tuy vậy, mức thuế theo Điều 122 chỉ có thể kéo dài 150 ngày nếu không được Quốc hội phê chuẩn gia hạn, nên tương lai của chính sách này vẫn còn nhiều bất định.

Nhà Trắng cho biết, đây là mức thuế áp thêm, nghĩa là được tính chồng lên các loại thuế và khoản phí hiện hành đối với mọi hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ.

Dù áp dụng rộng, chính sách thuế mới không đánh đồng tất cả mặt hàng. Theo công bố, danh sách miễn trừ khá dài nhằm tránh gây gián đoạn nghiêm trọng cho nền kinh tế.

Các nhóm được miễn gồm một số khoáng sản chiến lược, kim loại dùng cho tiền tệ và vàng thỏi, năng lượng và sản phẩm năng lượng, tài nguyên thiên nhiên và phân bón không thể sản xuất đủ trong nước; một số nông sản như thịt bò, cà chua, cam, cùng dược phẩm và nguyên liệu sản xuất dược.

Một số thiết bị điện tử, xe chở khách, xe tải, xe buýt và linh kiện liên quan, sản phẩm hàng không vũ trụ, tài liệu thông tin như sách, hàng viện trợ và hành lý cá nhân cũng không chịu thuế tạm thời.

Ngoài ra, chính sách thuế mới cũng không áp dụng với hàng hóa từ Canada và Mexico nếu đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ trong Hiệp định USMCA (Hiệp định thương mại tự do giữa Mỹ, Canada và Mexico), cho phép hàng thực sự sản xuất trong 3 nước này được hưởng ưu đãi thuế.

Tương tự, một số mặt hàng dệt may nhập từ các nước Trung Mỹ cũng được miễn thuế, nếu đáp ứng điều kiện của Hiệp định DR-CAFTA (Hiệp định thương mại giữa Mỹ và Cộng hòa Dominica cùng 5 nước Trung Mỹ).

Bên cạnh đó, chính quyền Mỹ cũng siết lại quy định với các đơn hàng giá trị nhỏ. Trước đây, những lô hàng có giá trị thấp gửi qua đường bưu điện quốc tế thường được miễn thuế theo cơ chế gọi là “de minimis”.

Cơ chế miễn thuế này tiếp tục bị đình chỉ, đồng nghĩa với việc những đơn hàng nhỏ, chẳng hạn mua hàng online từ nước ngoài, cũng có thể phải chịu mức thuế mới.

Ai thực sự gánh chi phí trong canh bạc thuế quan?

Vấn đề lớn khác là tác động thực tế của thuế quan. Theo các chuyên gia, chính phủ Mỹ hiện thu khoảng 30 tỉ đô la Mỹ mỗi tháng từ thuế quan, cao hơn nhiều so với trước đây nhưng vẫn chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng thu ngân sách liên bang.

Thuế quan của ông Trung tăng thu nhưng gây tranh cãi và gánh nặng trong nước. Ảnh: S&D

Nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn chi phí thuế quan do doanh nghiệp nhập khẩu Mỹ chi trả và một phần được chuyển sang người tiêu dùng thông qua giá bán cao hơn, thay vì do nhà xuất khẩu nước ngoài gánh chịu hoàn toàn.

Điều này khiến thuế quan trở thành chủ đề nhạy cảm trong bối cảnh chi phí sinh hoạt là mối quan tâm lớn của cử tri Mỹ.

Phán quyết của Tòa án Tối cao cũng mở ra câu hỏi về việc hoàn trả số thuế đã thu theo các mức bị coi là trái luật. Hàng nghìn doanh nghiệp đã nộp đơn kiện lên Tòa Thương mại Quốc tế Mỹ để yêu cầu hoàn tiền.

Quy trình hoàn thuế theo luật thương mại Mỹ khá phức tạp, có thể kéo dài nhiều năm và phát sinh chi phí pháp lý đáng kể, đặc biệt gây áp lực cho doanh nghiệp nhỏ.

Một số công ty thậm chí đã bán lại quyền đòi hoàn thuế cho nhà đầu tư để đổi lấy tiền mặt ngay lập tức, thay vì chờ đợi kết quả pháp lý không chắc chắn.

Về mặt chính trị, chính sách thuế quan tiếp tục là điểm gây tranh cãi. Khảo sát Reuters cho thấy tỷ lệ ủng hộ cách ông Trump xử lý kinh tế ở mức thấp, trong khi phe Dân chủ cho rằng thuế quan làm gia tăng áp lực giá cả.

Dù vậy, ông Trump vẫn khẳng định thuế quan là công cụ then chốt để buộc các đối tác đàm phán lại thỏa thuận theo hướng “có đi có lại” và thúc đẩy sản xuất quay trở lại Mỹ.

Chính quyền tuyên bố sẽ tiếp tục sử dụng các công cụ khác như Điều 301 của Đạo luật Thương mại 1974 hoặc Điều 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại 1962 nếu cần thiết.

Nhìn chung, việc áp thuế nhập khẩu nâng lên 15% theo Điều 122 cho thấy chiến lược thương mại của ông Trump đang bước vào một giai đoạn mới, gồm yếu tố pháp lý, chính trị và kinh tế đan xen chặt chẽ.

Trong 150 ngày tới, câu hỏi lớn không chỉ là mức thuế sẽ được duy trì hay thay đổi ra sao, mà còn là liệu chính sách này có thực sự giúp cải thiện cán cân thanh toán và phục hồi sản xuất nội địa như Nhà Trắng kỳ vọng hay không.

Theo White House (Nhà Trắng), Reuters, NPR

Gia Nghi