Điều gì sẽ thay đổi khi Quốc hội 'thiết kế lại' hoạt động giám sát?

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu khai mạc Diễn đàn (Ảnh: VPQH)

Đổi mới giám sát từ yêu cầu của một giai đoạn phát triển mới

Phát biểu khai mạc và định hướng Diễn đàn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, giám sát là một trong những chức năng hiến định cốt lõi của Quốc hội, là phương thức quan trọng để kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo đảm Hiến pháp và pháp luật được thực thi nghiêm minh. Nhưng trong điều kiện đất nước đang đồng thời triển khai nhiều quyết sách chiến lược, từ đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo đến chuyển đổi xanh, hoạt động giám sát cũng phải thay đổi tương ứng. Theo Chủ tịch Quốc hội, những vấn đề mới của quá trình phát triển không thể tiếp tục được giám sát bằng tư duy, phương thức hay công cụ cũ; ngay cả công tác xây dựng pháp luật cũng cần đổi mới tư duy, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để làm nhanh hơn, đúng hơn và trúng hơn.

Theo Chủ tịch Quốc hội, quá trình hoàn thiện thể chế thời gian qua đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Từ khi Nghị quyết 66 được ban hành đến nay, Quốc hội đã xây dựng khoảng 122 luật và nghị quyết, gồm 94 luật và 28 nghị quyết. Dẫn lại đánh giá của Tổng Bí thư Tô Lâm tại hội nghị của Chính phủ, Chủ tịch Quốc hội cho rằng điểm nghẽn về thể chế cơ bản đã được tháo gỡ, trong khi yêu cầu cấp thiết hiện nay là nâng cao chất lượng tổ chức thực thi pháp luật để các chính sách đi vào cuộc sống với hiệu quả thực chất. Chính vì vậy, bước sang nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, hoạt động giám sát cần được tổ chức theo một phương thức mới, có tầm nhìn tổng thể, tăng cường tính dự báo, dựa trên dữ liệu và bằng chứng, tập trung đúng trọng tâm, đi đến cùng trách nhiệm và kết quả. Giá trị của giám sát, theo Chủ tịch Quốc hội, không nằm ở số lượng cuộc giám sát mà phải được đo bằng những chuyển biến thực chất trong hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản trị và cải thiện đời sống Nhân dân.

Từ cách tiếp cận đó, bốn định hướng lớn được Chủ tịch Quốc hội đề xuất cho hoạt động giám sát nhiệm kỳ khóa XVI đều hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng và hiệu quả thực thi. Đó là lựa chọn đúng những vấn đề chiến lược và các "điểm nghẽn của điểm nghẽn"; gắn chặt giám sát với hoàn thiện thể chế và tổ chức thi hành pháp luật; đổi mới mạnh mẽ phương thức giám sát trên nền tảng dữ liệu, bằng chứng và công nghệ; đồng thời siết chặt việc thực hiện các kết luận, kiến nghị sau giám sát thông qua việc xác định rõ trách nhiệm, thời hạn và kết quả thực hiện.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn (Ảnh: VPQH))

Giám sát phải đi cùng tổ chức thực thi và khơi thông nguồn lực

Nếu như Chủ tịch Quốc hội đặt ra định hướng chiến lược cho hoạt động giám sát của nhiệm kỳ mới, thì các ý kiến tại Diễn đàn tiếp tục tập trung làm rõ yêu cầu chuyển trọng tâm giám sát từ việc ban hành chính sách sang tổ chức thực thi chính sách.

Đại diện cho cơ quan chịu sự giám sát, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long đánh giá hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội là cơ chế quản trị quyền lực quan trọng, góp phần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm và hiệu quả trong mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nhìn lại nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, Chính phủ ghi nhận nhiều đổi mới trong hoạt động giám sát, từ việc lựa chọn các chuyên đề bám sát những vấn đề chiến lược, cấp bách của đất nước đến việc đổi mới phương thức giám sát thông qua kết hợp chất vấn, giải trình, kiểm tra thực tế và đối thoại với chuyên gia. Đặc biệt, hoạt động giám sát ngày càng gắn chặt với quá trình hoàn thiện thể chế, góp phần khắc phục tình trạng nợ đọng văn bản quy phạm pháp luật.

Theo Phó Thủ tướng, bước sang giai đoạn phát triển 2026-2030, yêu cầu đổi mới hoạt động giám sát tiếp tục được đặt ra theo hướng tập trung nhiều hơn vào tổ chức thực thi pháp luật. Trọng tâm là giám sát việc triển khai các luật, nghị quyết mới ban hành và các lĩnh vực được phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, qua đó phân định rõ những bất cập xuất phát từ quy định pháp luật, từ việc chậm ban hành văn bản hướng dẫn hay từ hạn chế về nguồn lực và năng lực tổ chức thực hiện. Đây được xem là cơ sở quan trọng để hoàn thiện chính sách và nâng cao hiệu quả điều hành kinh tế vĩ mô trong giai đoạn tới.

Cũng theo Phó Thủ tướng, trong điều kiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai, yêu cầu đặt ra không chỉ là giám sát việc giao nhiệm vụ mà còn phải theo dõi đồng thời các điều kiện bảo đảm để nhiệm vụ được thực hiện hiệu quả. Điều đó bao gồm thể chế, nguồn nhân lực, nguồn lực tài chính, cơ sở dữ liệu, hạ tầng số và năng lực quản trị của từng cấp chính quyền. Thông qua hoạt động giám sát, những trường hợp phân cấp nhưng chưa phân bổ đầy đủ nguồn lực hoặc cấp dưới chưa đủ điều kiện thực hiện sẽ được kịp thời phát hiện để có giải pháp xử lý phù hợp.

Một yêu cầu khác cũng được nhấn mạnh là các kết luận giám sát phải gắn với mục tiêu cụ thể, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân, thời hạn hoàn thành và kết quả cần đạt được. Cùng với đó, việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số sẽ góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch và khách quan trong hoạt động giám sát...

Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Lê Thị Nga (Ảnh: VPQH)

Hoàn thiện thể chế để biến định hướng thành hành động

Từ góc độ cơ quan tham mưu về công tác giám sát, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Lê Thị Nga cho rằng, nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI có ý nghĩa đặc biệt khi là nhiệm kỳ đầu tiên triển khai toàn diện Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025. Đây là nền tảng pháp lý quan trọng để tiếp tục nâng tầm hoạt động giám sát, bảo đảm việc thực hiện chức năng giám sát tối cao của Quốc hội ngày càng thực chất, hiệu quả hơn.

Theo Chủ nhiệm Lê Thị Nga, ba định hướng chiến lược được đặt ra cho hoạt động giám sát trong cả nhiệm kỳ đều gắn trực tiếp với yêu cầu phát triển đất nước. Trước hết, hoạt động giám sát phải góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển, tập trung vào những lĩnh vực then chốt như hoàn thiện thể chế, quản lý và sử dụng nguồn lực, phát triển khoa học, công nghệ và triển khai các dự án trọng điểm quốc gia. Đồng thời, giám sát phải hướng mạnh vào việc nâng cao hiệu lực tổ chức thi hành pháp luật, tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cải cách hành chính. Một yêu cầu xuyên suốt khác là mọi hoạt động giám sát cần xuất phát từ thực tiễn và kỳ vọng của cử tri, ưu tiên những vấn đề tác động trực tiếp đến người dân và cộng đồng doanh nghiệp.

Để hiện thực hóa các định hướng đó, các cơ quan của Quốc hội đang tích cực tham mưu xây dựng Đề án về những định hướng trọng tâm hoạt động giám sát của Quốc hội khóa XVI cho cả nhiệm kỳ, đồng thời trình Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Theo Chủ nhiệm Lê Thị Nga, đây là hai sản phẩm thể chế mang tính nền tảng, được kỳ vọng tạo sự đồng bộ, liên thông và tầm nhìn dài hạn cho hoạt động giám sát trong nhiệm kỳ mới.