Dinh dưỡng tăng cường miễn dịch cho trẻ em trong ngày hè

Phòng bệnh phải là chế độ ăn chứ không phải riêng một món ăn nào

Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết, không có "thực phẩm thần kỳ" nào giúp trẻ miễn nhiễm bệnh hô hấp. Nền tảng bền vững nằm ở một chế độ ăn đủ năng lượng, cân đối, đa dạng, và được duy trì đều đặn, điều chỉnh phù hợp với sự phát triển của trẻ theo thời gian.

Trong bối cảnh trẻ em dễ mắc các bệnh hô hấp, đặc biệt ở giai đoạn giao mùa hoặc khi môi trường sống ô nhiễm, chế độ dinh dưỡng đóng vai trò như một "nền tảng sinh học" cốt lõi giúp xây dựng và duy trì hệ miễn dịch bền vững.

Về nguyên tắc, dinh dưỡng tăng cường đề kháng không phải là bổ sung đơn lẻ một vài vi chất, mà là sự phối hợp cân đối, lâu dài giữa năng lượng, các chất sinh năng lượng (protein, lipid, glucid) và các vi chất thiết yếu nhằm tối ưu hóa hoạt động của hệ miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch đặc hiệu.

Dinh dưỡng phòng bệnh là nền tảng sức khỏe của trẻ.

Trước hết, năng lượng cần được cung cấp đầy đủ theo nhu cầu lứa tuổi vì thiếu năng lượng kéo dài sẽ làm suy giảm tổng hợp protein miễn dịch, giảm hoạt tính của tế bào lympho và đại thực bào, từ đó làm trẻ dễ nhiễm trùng hơn và hồi phục chậm hơn. Protein có giá trị sinh học cao (từ sữa, trứng, thịt, cá, đậu nành) là nền tảng cấu trúc của kháng thể, cytokine và các enzyme miễn dịch; thiếu protein không chỉ làm giảm số lượng tế bào miễn dịch mà còn ảnh hưởng đến chức năng bảo vệ niêm mạc đường hô hấp.

Lipid, đặc biệt là các acid béo không no như omega-3 (DHA, EPA), có vai trò điều hòa phản ứng viêm, giúp giảm viêm quá mức ở đường hô hấp và hỗ trợ đáp ứng miễn dịch cân bằng; trong khi đó, chất béo bão hòa nên được kiểm soát ở mức hợp lý để tránh thúc đẩy tình trạng viêm mạn tính. Glucid phức hợp từ ngũ cốc nguyên hạt, khoai củ không chỉ cung cấp năng lượng ổn định mà còn là nguồn chất xơ quan trọng cho hệ vi sinh đường ruột, một "cơ quan miễn dịch" quan trọng có liên hệ chặt chẽ với miễn dịch niêm mạc hô hấp thông qua trục ruột–phổi.

Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, bên cạnh các chất sinh năng lượng, vi chất dinh dưỡng giữ vai trò đặc biệt trong việc tăng sức đề kháng. Vitamin A giúp duy trì tính toàn vẹn của biểu mô niêm mạc đường hô hấp, giảm nguy cơ xâm nhập của vi khuẩn và virus; thiếu vitamin A làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và kéo dài thời gian bệnh. Vitamin D điều hòa miễn dịch bẩm sinh và đặc hiệu, thúc đẩy sản xuất peptide kháng khuẩn, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp cấp; trẻ cần được bổ sung vitamin D qua ánh nắng hợp lý và chế độ ăn (cá béo, trứng, sữa tăng cường).

Vitamin C và E là các chất chống oxy hóa mạnh, giúp trung hòa các gốc tự do sinh ra trong quá trình viêm, bảo vệ tế bào miễn dịch và rút ngắn thời gian mắc bệnh; vitamin C còn hỗ trợ chức năng bạch cầu trung tính và đại thực bào. Kẽm là vi chất then chốt trong phát triển và hoạt động của tế bào miễn dịch, đặc biệt là tế bào T; thiếu kẽm làm tăng tần suất và mức độ nặng của nhiễm trùng hô hấp. Sắt tham gia vận chuyển oxy và hoạt động của enzyme miễn dịch; thiếu sắt không chỉ gây thiếu máu mà còn làm suy giảm miễn dịch tế bào. Selen, đồng, và các vi chất khác cũng góp phần vào hệ thống chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch.

Yếu tố dinh dưỡng ảnh hưởng đến sức đề kháng

Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng cho biết, một yếu tố ngày càng được nhấn mạnh là hệ vi sinh đường ruột. Chế độ ăn giàu chất xơ hòa tan (từ rau xanh, trái cây, đậu, yến mạch) và thực phẩm lên men (sữa chua…) giúp nuôi dưỡng hệ vi khuẩn có lợi, tạo ra các acid béo chuỗi ngắn như butyrate, chất có vai trò chống viêm và củng cố hàng rào niêm mạc. Sự cân bằng hệ vi sinh giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp thông qua điều hòa miễn dịch toàn thân. Trong những trường hợp cần thiết (trẻ hay ốm, dùng kháng sinh kéo dài), có thể cân nhắc bổ sung probiotic có bằng chứng lâm sàng, nhưng phải lựa chọn chủng phù hợp và theo tư vấn chuyên môn.

Đối với trẻ nhỏ, nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục duy trì đến 24 tháng hoặc lâu hơn là nền tảng quan trọng nhất. Sữa mẹ không chỉ cung cấp dinh dưỡng tối ưu mà còn chứa kháng thể IgA tiết, lactoferrin, lysozyme và các oligosaccharide có tác dụng chống nhiễm khuẩn và điều hòa hệ vi sinh. Khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm, cần đảm bảo nguyên tắc đa dạng thực phẩm, tăng dần độ thô, cân đối các nhóm chất và duy trì vệ sinh an toàn thực phẩm để tránh nhiễm khuẩn đường tiêu hóa, yếu tố gián tiếp ảnh hưởng đến miễn dịch hô hấp.

Ở trẻ lớn hơn, việc hình thành thói quen ăn uống lành mạnh như ăn đủ bữa, không bỏ bữa sáng, hạn chế đồ ăn nhanh, nước ngọt, thực phẩm siêu chế biến là rất quan trọng để duy trì trạng thái viêm thấp và chức năng miễn dịch ổn định.

Ngoài thành phần dinh dưỡng, cách thức phân bố bữa ăn và trạng thái dinh dưỡng tổng thể cũng ảnh hưởng đến đề kháng. Trẻ suy dinh dưỡng có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn và diễn tiến nặng hơn; ngược lại, trẻ thừa cân béo phì cũng có tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp và rối loạn miễn dịch, làm tăng nguy cơ bệnh hô hấp. Vì vậy, mục tiêu là đạt và duy trì tình trạng dinh dưỡng hợp lý theo tuổi, chiều cao, cân nặng.

Uống nước đầy đủ giúp duy trì độ ẩm niêm mạc hô hấp, hỗ trợ cơ chế thanh thải nhầy và giảm nguy cơ ứ đọng dịch tiết, môi trường thuận lợi cho vi sinh vật phát triển. Song song đó, giấc ngủ đủ và chất lượng, vận động thể lực thường xuyên, tiếp xúc ánh nắng hợp lý và môi trường sống sạch (giảm khói bụi, thuốc lá) là các yếu tố không thể tách rời khỏi "nền tảng dinh dưỡng" vì chúng tương tác chặt chẽ với hệ miễn dịch.

Trong thực hành lâm sàng, việc bổ sung vi chất cần dựa trên đánh giá nguy cơ và bằng chứng thiếu hụt, tránh lạm dụng. Các sản phẩm bổ sung không thể thay thế chế độ ăn cân đối; việc dùng liều cao kéo dài một số vi chất có thể gây tác dụng ngược. Chiến lược bền vững là "ăn đa dạng – đủ lượng – đúng chất – an toàn", kết hợp theo dõi tăng trưởng định kỳ, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời các thiếu hụt. Đối với trẻ có bệnh nền (hen, dị ứng, bệnh mạn tính), chế độ ăn cần được cá thể hóa để vừa đảm bảo dinh dưỡng vừa kiểm soát viêm và dị ứng.

Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng cho biết, "nền tảng" dinh dưỡng giúp tăng sức đề kháng bền vững ở trẻ em là một hệ thống tổng thể: cung cấp đủ năng lượng; đảm bảo protein chất lượng cao; cân đối lipid với ưu tiên acid béo không no; sử dụng glucid phức hợp giàu chất xơ; bổ sung đầy đủ vitamin và khoáng chất thiết yếu; nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột; duy trì sữa mẹ ở giai đoạn sớm; và kết hợp lối sống lành mạnh.

Khi các yếu tố này được duy trì nhất quán, hệ miễn dịch của trẻ sẽ hoạt động hiệu quả, giảm nguy cơ mắc và mức độ nặng của các bệnh hô hấp, đồng thời hỗ trợ quá trình phục hồi nhanh chóng và phát triển toàn diện.