Định hình siêu đô thị TP.HCM: Tái cấu trúc không gian theo mô hình đa cực

Đó là nhận định của các chuyên gia tại Hội thảo khoa học "Định hình cấu trúc không gian siêu đô thị TP.HCM trong bối cảnh mới" do Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM phối hợp Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM tổ chức sáng 3/7.

Không gian đô thị phải được tổ chức như một mạng lưới giá trị

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM cho rằng sau khi mở rộng không gian phát triển, TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển có ý nghĩa bước ngoặt khi chuyển từ mô hình đô thị truyền thống sang siêu đô thị đa cực với khát vọng trở thành trung tâm kinh tế, tài chính và đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực.

PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM phát biểu khai mạc Hội thảo ngày 3/7.

Theo PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật, định hướng quy hoạch của Thành phố không chỉ hình thành các cực phát triển gồm trung tâm tài chính - dịch vụ quốc tế, cực đổi mới sáng tạo phía Đông, cực công nghiệp - logistics phía Bắc, cực cảng biển và thương mại tự do phía Nam hay cực kinh tế biển hướng Cần Giờ - Vũng Tàu, mà quan trọng hơn là xây dựng một cấu trúc không gian đủ năng lực kết nối các cực thành một chỉnh thể thống nhất.

PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật nhấn mạnh, hệ thống metro, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), các tuyến vành đai, hành lang sông Sài Gòn - Đồng Nai cùng không gian sinh thái Cần Giờ sẽ trở thành nền tảng để Thành phố phát triển xanh hơn, thông minh hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu.

"Một siêu đô thị không được tạo nên chỉ bởi những công trình quy mô lớn hay những chỉ tiêu tăng trưởng ấn tượng. Điều quan trọng hơn là xây dựng được cấu trúc không gian hợp lý, phát huy lợi thế từng khu vực, kết nối hiệu quả các động lực phát triển và không ngừng nâng cao chất lượng sống của người dân", PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật nhấn mạnh.

Ở góc độ nghiên cứu quy hoạch, TS.KTS Phạm Ngọc Tuấn, Trưởng khoa Quy hoạch (Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM), cho rằng cấu trúc tương lai của TP.HCM không nên tiếp tục được xác định bằng quy mô dân số mà phải được định hình dựa trên mạng lưới giá trị.

Theo TS.KTS Phạm Ngọc Tuấn, động lực phát triển của siêu đô thị sẽ đến từ 5 nền tảng gồm nguồn nhân lực sáng tạo và văn hóa; kết nối toàn cầu và kinh tế đổi mới sáng tạo; hạ tầng chiến lược với mô hình vùng đô thị 60 phút; đô thị tái tạo, Net Zero và khả năng chống chịu sinh thái; cùng đổi mới thể chế và tài chính không gian.

Từ đó, nhóm nghiên cứu đề xuất mô hình "6+1 cực chiến lược", gồm lõi trung tâm quốc tế Sài Gòn - Chợ Lớn - Thủ Thiêm; cực đổi mới sáng tạo Thủ Đức - Thuận An - Dĩ An; cực công nghiệp - logistics phía Bắc; cực cửa ngõ biển Cái Mép - Cần Giờ; cực sinh thái biển Cần Giờ - Bà Rịa Vũng Tàu; cực di sản Côn Đảo và cực đô thị sân bay Long Thành.

Song hành với đó là 6 hành lang phát triển kết nối Đông - Tây, Bắc - Nam, hành lang công nghiệp - logistics, vành đai sinh thái, hành lang biển và hành lang nông nghiệp đô thị nhằm tạo nên mạng lưới phát triển liên hoàn của toàn vùng.

Học kinh nghiệm quốc tế để tránh "đa cực hình thức"

Trong khi đó, TS.KTS Quentin Michaud, chuyên gia Boston Consulting Group (BCG), tiếp cận bài toán từ quy mô toàn vùng sau khi TP.HCM tích hợp không gian phát triển mới.

Các chuyên gia, đại biểu tham dự Hội thảo khoa học "Định hình cấu trúc không gian siêu đô thị TP.HCM trong bối cảnh mới".

TS.KTS Quentin Michaud đề xuất tầm nhìn xây dựng một siêu đô thị quốc tế được tổ chức theo cấu trúc 5 cực phát triển, 5 hành lang kinh tế - xã hội, 10 vùng quản trị và 6 khu chức năng đặc thù.

Theo đó, các vùng sẽ được chuyên biệt hóa theo chức năng như lõi tài chính - quản trị, trung tâm đổi mới sáng tạo phía Đông, khu công nghiệp - dịch vụ Bình Dương, cửa ngõ logistics Cái Mép - Thị Vải, vùng sinh thái Cần Giờ, trung tâm năng lượng, khu thương mại tự do hay trung tâm AI và dữ liệu.

Mô hình này hướng đến mục tiêu hình thành một đô thị toàn cầu vận hành bằng mạng lưới thay vì tập trung quá mức vào khu vực trung tâm hiện hữu.

Ở góc nhìn quản lý phát triển, ThS.KTS Vũ Chí Kiên, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM (HIDS), cho rằng nhiều năm qua, dù TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu phát triển rất nhanh nhưng chưa hình thành được cấu trúc vùng rõ ràng, thiếu liên kết chức năng giữa các khu vực.

Theo ThS.KTS Vũ Chí Kiên, kinh nghiệm từ Vùng đô thị Seoul cho thấy giá trị cốt lõi không nằm ở việc tạo ra nhiều trung tâm mà là liên kết chức năng hiệu quả giữa các cực. Trong khi đó, mô hình Thượng Hải thành công vì mỗi cực đều có bản sắc và chức năng riêng, từ tài chính, công nghệ cao đến cảng biển hay công nghiệp ô tô.

ThS.KTS Vũ Chí Kiên, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM (HIDS) cho rằng: TP.HCM mới phát triển đô thị với tốc độ rất nhanh suốt hơn 2 thập kỷ qua, tuy nhiên chưa hình thành được cấu trúc đô thị rõ ràng như các quy hoạch đã đề ra.

Từ đó, ThS.KTS Vũ Chí Kiên kiến nghị TP.HCM cần phân định rõ giữa cấu trúc không gian đô thị và cấu trúc phát triển, kế thừa có chọn lọc các quy hoạch hiện có, tổ chức các cực theo hướng chuyên môn hóa và quy hoạch các hành lang phát triển như những chuỗi giá trị kinh tế thay vì chỉ là tuyến giao thông.

Nói về giải pháp tổ chức mạng lưới không gian xanh ở quy mô khu dân cư, ThS.KTS Nguyễn Thu Phong, Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho biết, TP.HCM sau khi mở rộng có cơ hội hình thành bộ khung sinh thái quy mô lớn dựa trên hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai. Tuy nhiên, bên cạnh các công viên cấp đô thị, Thành phố cần đặc biệt quan tâm đến những "khoảng xanh" quy mô nhỏ gắn trực tiếp với đời sống hằng ngày của người dân.

Mô hình Greenhood được xây dựng trên ba nền tảng gồm Placemaking, Tactical Urbanism và thành phố 15 phút, coi mỗi không gian xanh không chỉ là công viên mà là một "nơi chốn" để cộng đồng gặp gỡ, tương tác và hình thành bản sắc địa phương.

Theo KTS Nguyễn Thu Phong, mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng diện tích cây xanh mà là xây dựng những không gian có khả năng thích ứng, đa chức năng, nơi người dân thực sự sử dụng và cùng tham gia quản lý. Trong bối cảnh TP.HCM mở rộng không gian phát triển, Greenhood có thể trở thành mô hình hạt nhân để hình thành hệ sinh thái xanh ở quy mô cộng đồng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển đô thị xanh và bền vững.

Tại hội thảo, các chuyên gia đều thống nhất TP.HCM cần chuyển mạnh từ mô hình phát triển đơn cực hướng tâm sang cấu trúc siêu đô thị đa cực, trong đó có hạ tầng giao thông chiến lược, các hành lang kinh tế, hệ thống không gian xanh và sinh thái tự nhiên sẽ trở thành bộ khung tổ chức không gian. Đây được xem là nền tảng để Thành phố nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong nhiều thập niên tới.