Đồ chay 'ba không' tràn chợ

Đồ chay làm sẵn lên ngôi

Những ngày cận rằm tháng Bảy, thực phẩm chay xuất hiện dày đặc tại các chợ dân sinh, cửa hàng và trên thị trường trực tuyến. Tại các chợ Bà Chiểu, Bình Tiên, Phú Lâm…, đồ chay giả mặn rất phong phú, từ chả giò, chả cá, giò chay, nem, pate đến thịt gà, thịt bò, cá, tôm, heo quay, xúc xích.

Đồ chay làm sẵn phong phú từ các loại bánh, chả, nem chua...

Giá bán dao động từ vài chục nghìn đồng đến vài trăm nghìn đồng/kg (tùy loại). Như nem chay khoảng 60.000 - 70.000 đồng/kg; gà chay 70.000 - 100.000 đồng/con; các loại giò nạc, giò bò, giò nấm 60.000 - 90.000 đồng/kg. Giò chả chay đông lạnh có giá khoảng 150.000 - 170.000 đồng/kg, heo quay, đùi gà chay 100.000 - 150.000 đồng/kg, sườn non chay (lát heo) 200.000 - 250.000 đồng/kg…

Bà Lý (tiểu thương chợ Thực phẩm An Đông, phường An Đông) cho biết, lượng khách đặt hàng trước rằm tháng Bảy tăng gấp đôi so với các tháng trước. Để có đủ hàng bán, bà Lý phải lấy thêm từ các mối quen, trong khi giá bán tăng khoảng 10 - 15%.

Nhan nhản đồ chay “3 không”

Theo quan sát của PV Tiền Phong, nhiều loại thực phẩm chay bày bán ở chợ đa phần đều không có thương hiệu, bao bì nhãn mác đầy đủ. Tất cả được đóng gói sơ sài trong túi ni-lon hoặc phơi trần trên bàn, mặc kệ nắng bụi.

Ở chợ Bình Tây, chợ An Đông, các loại nguyên liệu khô dùng để chế biến món chay như nấm đông cô, táo tàu, kim châm, tàu hủ ky… được bán dạng xá (cân ký). Thực phẩm đựng trong các bao nhựa, khách hỏi hàng ở đâu thì trả lời hàng trong nước, ngoài ra không còn bất cứ thông tin nào.

Nhiều loại thực phẩm giả chay có màu sắc bắt mắt, được cho vào túi ni-lon hoặc phơi mình mặc kệ nắng, bụi.

Còn tại các trang bán hàng online, người bán giới thiệu đủ loại thực phẩm chay khô nhập khẩu từ Thái Lan, Ấn Độ, Malaysia, Nhật Bản… nhưng không phải sản phẩm nào cũng có thông tin rõ ràng để người mua kiểm chứng.

“Thực phẩm chay nhà em tự làm, hàng thủ công không sử dụng chất bảo quản. Với những đồ chay đã làm khô, mình để dành vài tháng cũng không sao, nhưng với đồ chay tươi thì nên ăn trong vòng một tuần. Em bán hàng này gần 8 năm, chưa có khách nào phàn nàn hay ngộ độc”, chị Hương, chủ lò đậu hủ và thực phẩm chay trên đường An Dương Vương (phường An Lạc) nói.

Chị Hạnh (phường Gò Vấp) cho biết, dù là người thường xuyên ăn chay nhưng ít quan tâm đến nhãn mác sản phẩm. Đến ngày mùng 1 hoặc 15 Âm lịch hằng tháng, chị thường mua đồ chay làm sẵn tại những mối quen vì “ngon và tiện lợi”.

Nguy cơ không nhìn thấy

Ngày 23/8, trao đổi với PV Tiền Phong, TS Phan Thế Đồng - Phó Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TP. HCM cho biết, nguy cơ đáng lưu ý nhất đối với thực phẩm chay không rõ nguồn gốc là nhiễm vi sinh vật, do quá trình chế biến không bảo đảm vệ sinh và điều kiện bảo quản không phù hợp.

“Với những sản phẩm được làm, đóng gói và bày bán nhưng không có thông tin về nơi sản xuất, thành phần hay thời hạn sử dụng, người tiêu dùng gần như không có cơ sở để biết sản phẩm đã được chế biến, bảo quản trong điều kiện như thế nào”, ông Đồng nói.

Nhiều loại thực phẩm chay "3 không" được bày bán ở chợ, nồi dầu chiên đã chuyển màu đen vẫn được tiểu thương sử dụng

Bên cạnh nguy cơ vi sinh, chuyên gia cảnh báo nguyên phụ liệu hoặc các hóa chất dùng để tạo đặc tính cho thực phẩm giả chay, nếu không rõ nguồn gốc có thể chứa phụ gia cấm hoặc phụ gia dùng trong công nghiệp thay vì loại được sử dụng cho thực phẩm. Những chất này có độ tinh khiết không bảo đảm và có nguy cơ nhiễm kim loại nặng.

Cũng theo TS Đồng, một nguy cơ khác đến từ phẩm màu rẻ tiền, không an toàn có thể được sử dụng để tạo màu cho món ăn. Với những sản phẩm chay giả mặn vốn cần tạo hình, màu sắc và mùi vị giống thực phẩm thông thường, đây là vấn đề người tiêu dùng khó nhận biết bằng mắt thường.

Bên cạnh đó, việc sử dụng lại dầu để chiên nhiều lần có thể tạo ra chất béo chuyển hóa, chất béo bị oxy hóa và cholesterol xấu, từ đó gây rối loạn mỡ máu hoặc làm tăng nguy cơ ung thư.

Theo chuyên gia, vì những nguy cơ này thường không thể nhận biết chỉ bằng cách nhìn, ngửi hay nếm sản phẩm nên việc lựa chọn nơi mua và nguồn gốc thực phẩm có ý nghĩa quan trọng.

TS. BS Lê Văn Nhân - Giảng viên Trường ĐH Y khoa Phạm Ngọc Thạch lưu ý, không phải cứ là thực phẩm chay thì mặc nhiên an toàn hoặc tốt cho sức khỏe. Đặc biệt, với nhóm thực phẩm chay chế biến sẵn, người tiêu dùng cần chú ý đến thành phần và nguồn gốc sản phẩm.

Các loại thực phẩm chay đóng lon, đóng hộp đang được nhiều người ưa chuộng. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần thận trọng với các sản phẩm “handmade” vì thường không có nhãn mác, không rõ nơi sản xuất, thành phần, tiêu chuẩn vệ sinh hoặc sự kiểm soát từ cơ quan chức năng.

Với sản phẩm chế biến sẵn, BS Nhân khuyến nghị, nên ưu tiên những công ty, xí nghiệp lớn có quy trình kiểm soát vệ sinh, có công bố chỉ tiêu chất lượng. Nhãn sản phẩm cần thể hiện đầy đủ nguồn gốc xuất xứ, ngày sản xuất, hạn sử dụng, địa chỉ sản xuất, thành phần và hướng dẫn sử dụng. Bao bì cũng phải còn nguyên vẹn, không móp méo, gỉ sét hoặc phồng rộp.

Trong khi đó, ngộ độc cấp tính khi ăn đồ chay có thể xuất phát từ nhiễm vi khuẩn như tụ cầu, vi khuẩn tả, lị, thương hàn. Với các loại hạt hoặc thực phẩm chay đóng hộp, chuyên gia cũng lưu ý nguy cơ nhiễm vi khuẩn kỵ khí như Clostridium botulinum.

Không chỉ câu chuyện an toàn thực phẩm, BS Lê Văn Nhân còn lưu ý người ăn chay cần xây dựng khẩu phần đa dạng để tránh thiếu hụt các chất dinh dưỡng như sắt, vitamin B12, canxi và kẽm.