Đô thị Việt Nam cần chuyển từ mở rộng diện tích sang nâng cao năng suất

Ngày 6/11, Bộ Xây dựng phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026 với chủ đề "Mô hình phát triển đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia".

Diễn đàn được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày Đô thị Việt Nam (8/11), tập trung trao đổi về vai trò của đô thị đối với tăng trưởng kinh tế, những hạn chế trong quá trình đô thị hóa và yêu cầu đổi mới mô hình phát triển, quy hoạch, huy động nguồn lực và quản trị đô thị trong giai đoạn mới.

Ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phát biểu khai mạc Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Đổi mới mô hình đô thị để tạo động lực tăng trưởng

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho biết Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với mục tiêu phấn đấu tăng trưởng kinh tế bình quân từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo.

Để thực hiện mục tiêu này, đô thị hóa và phát triển đô thị có vai trò quan trọng, không chỉ là nơi tập trung dân cư, các hoạt động sản xuất, kinh doanh mà còn là không gian hội tụ nguồn lực, kết nối thị trường, ứng dụng khoa học công nghệ và nâng cao năng suất lao động.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tuấn, sau 40 năm đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam đã phát triển về quy mô, phạm vi phân bố và kết cấu hạ tầng, từng bước hình thành các trung tâm, cực tăng trưởng kinh tế.

Theo số liệu được ông Tuấn trình bày tại diễn đàn, cả nước có 910 đô thị, gồm 2 đô thị loại đặc biệt, 7 đô thị loại I và 901 đô thị loại II, loại III. Diện tích sàn nhà ở bình quân tại đô thị đạt trên 30 m2/người.

Toàn cảnh diễn đàn. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Cùng với sự phát triển của hệ thống đô thị, nhiều công trình giao thông chiến lược, đường vành đai, đường sắt đô thị được đầu tư, góp phần tăng khả năng kết nối và mở rộng không gian phát triển.

Tuy nhiên, chất lượng và hiệu quả đô thị hóa chưa tương xứng với tiềm năng. Một số địa phương còn phụ thuộc nhiều vào mở rộng không gian xây dựng, khai thác đất đai và đầu tư bất động sản, chưa gắn chặt với các ngành kinh tế có năng suất cao và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, chất lượng quy hoạch và tổ chức thực hiện quy hoạch còn hạn chế; kết cấu hạ tầng thiếu đồng bộ; tình trạng ùn tắc giao thông, ngập úng, ô nhiễm môi trường và thiếu không gian xanh vẫn diễn ra tại nhiều đô thị. Việc huy động, phân bổ nguồn lực và năng lực quản trị đô thị cũng còn những bất cập.

Từ thực tế này, ông Nguyễn Ngọc Tuấn cho rằng cần đổi mới mô hình phát triển đô thị theo hướng nâng cao năng suất, hiệu quả sử dụng đất đai, hạ tầng và các nguồn lực, thay vì chủ yếu dựa vào mở rộng không gian xây dựng.

Cùng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cho biết tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam đến tháng 8/2026 ước đạt 53,3%. Các đô thị hiện đóng góp khoảng 70% GDP cả nước, đồng thời là những trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo Thứ trưởng, trong bối cảnh yêu cầu tăng trưởng kinh tế cao và nguồn lực đầu tư có giới hạn, việc phát triển đô thị cần chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu, từ tăng trưởng chủ yếu dựa vào đất đai, vốn đầu tư và mở rộng xây dựng sang dựa trên năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Dẫn ví dụ về các đô thị lớn, ông Nguyễn Tường Văn cho biết Hà Nội đang chuyển từ mô hình đô thị tập trung đơn cực sang đa cực, đa trung tâm, đa tầng, đa lớp; phát triển hệ thống đường sắt đô thị, các tuyến vành đai, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và nghiên cứu khai thác không gian ngầm.

Trong khi đó, TP HCM đang định hướng tổ chức không gian phát triển đa cực, đa trung tâm, gắn kết các khu vực công nghiệp, dịch vụ, tài chính, đổi mới sáng tạo, cảng biển và logistics.

Theo Thứ trưởng, những thay đổi này không chỉ nhằm mở rộng không gian đô thị mà còn hướng tới tổ chức lại các hoạt động kinh tế, phân bố dân cư, việc làm và hình thành những động lực tăng trưởng mới.

Ông Nguyễn Tường Văn cũng cho biết, ngày 5/11/2026, Quyết định số 2116/QĐ-TTg phê duyệt Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035 đã được ban hành.

Định hướng đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% các thành phố tổ chức xây dựng và thực hiện đề án phát triển đô thị thông minh, xây dựng cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung, từng bước hình thành nền tảng quản trị đô thị tích hợp, thống nhất và liên thông.

Theo lãnh đạo Bộ Xây dựng, phát triển đô thị thông minh không chỉ là đầu tư công nghệ hay xây dựng các trung tâm điều hành, mà cần đổi mới phương thức quản trị, ứng dụng dữ liệu để nâng cao khả năng phân tích, dự báo và giải quyết các vấn đề đô thị.

Tập trung vào quy hoạch, khả năng chống chịu và quản trị đô thị

Từ những yêu cầu đặt ra đối với phát triển đô thị, ông Nguyễn Ngọc Tuấn đề nghị diễn đàn tập trung làm rõ vai trò của hệ thống đô thị trong thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số, mối quan hệ giữa đô thị hóa với năng suất lao động, hiệu quả đầu tư và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cùng với đó, cần nghiên cứu các mô hình phát triển đô thị mới, gồm đô thị xanh, thông minh, sinh thái, đa trung tâm, đô thị gắn với giao thông công cộng và các hành lang kinh tế; đồng thời nâng cao chất lượng quy hoạch và hiệu quả tổ chức không gian phát triển.

Đối với quản trị đô thị, ông đề nghị xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các công nghệ số trong quy hoạch, quản lý đất đai, giao thông, môi trường và cung cấp dịch vụ công.

Một nội dung khác được lãnh đạo Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương đề cập là hoàn thiện thể chế, đổi mới cơ chế huy động nguồn lực, thúc đẩy hợp tác công tư và nghiên cứu các công cụ tài chính đô thị phù hợp.

Đồng thời, cần đổi mới phương thức đánh giá chất lượng đô thị hóa, chú trọng các chỉ tiêu về năng suất lao động, hiệu quả sử dụng đất, hiệu quả đầu tư, chất lượng môi trường và đời sống người dân.

Ở góc độ quốc tế, bà Anacláudia Rossbach, Phó Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc, Giám đốc điều hành Chương trình Định cư Con người Liên Hợp Quốc (UN-Habitat), cho rằng giai đoạn đô thị hóa tiếp theo của Việt Nam cần vượt ra ngoài việc mở rộng diện tích và xây dựng hạ tầng.

Theo bà, các đô thị cần được phát triển theo hướng nâng cao năng suất, khả năng kết nối, chất lượng sống và sức chống chịu, đồng thời sử dụng hiệu quả đất đai, hạ tầng và nguồn lực đầu tư.

Đại diện UN-Habitat cũng đề cập những thách thức chung của đô thị trên thế giới như khả năng tiếp cận nhà ở, bất bình đẳng, biến đổi khí hậu, thiên tai và thiếu hụt hạ tầng. Để giải quyết các vấn đề này, cần kết hợp quy hoạch tích hợp, quản trị hiệu quả, dữ liệu đô thị, nguồn tài chính dài hạn và sự tham gia của cộng đồng.

Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Về vấn đề đầu tư, Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass nhấn mạnh vai trò của hạ tầng đô thị đối với năng lực cạnh tranh và tăng trưởng kinh tế.

Theo Đại sứ, hệ thống giao thông, logistics và dịch vụ công vận hành hiệu quả sẽ tạo điều kiện thu hút đầu tư, nâng cao năng suất và tạo việc làm.

Đại sứ Thomas Gass cho biết Thụy Sĩ đang hỗ trợ Việt Nam thông qua Chương trình Phát triển đô thị Việt Nam - Thụy Sĩ (VSUD), với khoản hỗ trợ 11 triệu USD. Chương trình hướng tới nâng cao chất lượng quy hoạch, chuẩn bị dự án và khả năng huy động vốn đầu tư cho phát triển đô thị.

Trong khi đó, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Quốc gia Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào, đề cập yêu cầu đa dạng hóa nguồn tài chính cho phát triển hạ tầng đô thị.

Theo bà, nguồn vốn ngân sách cần được ưu tiên cho những dự án thiết yếu, khó tạo doanh thu trực tiếp như chống ngập và thoát nước. Đối với các công trình có khả năng thu hồi vốn, địa phương có thể nghiên cứu huy động đầu tư tư nhân thông qua hợp tác công tư, các cơ chế tài chính kết hợp và thị trường vốn.

Đại diện Ngân hàng Thế giới cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án, quản lý đầu tư và khả năng huy động vốn của các địa phương trong bối cảnh tổ chức chính quyền hai cấp.

Sau phiên toàn thể, Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026 tiếp tục với ba hội thảo chuyên đề diễn ra song song, gồm "Quy hoạch và các mô hình phát triển đô thị mới"; "Tăng cường khả năng chống chịu biến đổi khí hậu của đô thị" và "Quản trị đô thị thông minh dựa trên dữ liệu".

Các phiên chuyên đề tập trung trao đổi kinh nghiệm, nhận diện những khó khăn trong quy hoạch, đầu tư và quản lý đô thị, đồng thời thảo luận các giải pháp phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới.