Đổ xô xuất khẩu lao động, doanh nghiệp Việt 'đỏ mắt' tìm người

Nguyên liệu, lao động và vốn đang trở thành các yếu tố khiến ngành thủy sản đau đầu. Ảnh: VASEP.

Chia sẻ tại Tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?" do Báo Chính phủ tổ chức vừa qua, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết là một ngành hàng trong cộng đồng nông nghiệp, VASEP mong muốn được đóng góp trong mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD.

"Năm nay chúng tôi đang tính tăng sản lượng xuất khẩu khoảng 10%, lên hơn 12 tỷ USD. Nhưng để đồng hành với mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD, toàn ngành phải đạt mức tăng lên đến 30% và sẽ có nhiều việc phải làm", ông Nam nhấn mạnh.

Thiếu hụt lao động trầm trọng

Để hiện thực hóa mục tiêu nâng kim ngạch xuất khẩu thủy sản từ khoảng 12 tỷ USD hiện nay lên 16 tỷ USD, ngành sẽ phải giải quyết đồng thời nhiều bài toán về nguồn nguyên liệu, lao động và vốn.

Hiện nay, ngành thủy sản xuất khẩu khoảng 1,5 triệu container/năm. Nếu kim ngạch tăng lên 16 tỷ USD, sản lượng xuất khẩu ước tính cũng phải tăng lên khoảng 2,5 triệu container, đồng nghĩa với việc cần bổ sung thêm khoảng 1 triệu container hàng.

Đáng chú ý, nguồn nguyên liệu hiện là thách thức lớn nhất đối với mục tiêu tăng trưởng của ngành thủy sản. "Muốn đạt kim ngạch 16 tỷ USD thì trước hết phải có nguyên liệu. Không có hàng hóa thì không thể giữ được thị trường", ông nói.

Ông Nguyễn Hoài Nam (giữa), Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP). Ảnh: VGP/Giang Thanh.

Bên cạnh đó, thách thức còn nằm ở nguồn nhân lực. Thủy sản vẫn sẽ là ngành thâm dụng lao động trong ít nhất 5-10 năm tới và rất khó thay đổi hoàn toàn bằng công nghệ. Để sản xuất lượng hàng tương đương khoảng 1,5 triệu container/năm, ngành đang sử dụng hàng trăm nghìn lao động. Dù doanh nghiệp đã tối ưu hóa quy trình và đầu tư công nghệ, nhiều công đoạn vẫn cần đến nhân công.

Trong khi đó, năm 2026, nhiều doanh nghiệp thủy sản tại Đồng bằng sông Cửu Long đang rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động nghiêm trọng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng đơn hàng. Chẳng hạn, nếu nhu cầu mỗi tháng là 200 container nhưng với năng lực máy móc và nhân sự hiện có doanh nghiệp chỉ sản xuất được khoảng 100 container, việc hoàn thành các mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

Không chỉ đối mặt với tình trạng khan hiếm lao động, doanh nghiệp thủy sản hiện còn chịu áp lực chi phí khi tiền lương liên tục tăng. Trong khi đó, nhiều địa phương vẫn đẩy mạnh các chương trình đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài, khiến nguồn nhân lực phục vụ sản xuất trong nước càng trở nên thiếu hụt. "Doanh nghiệp sản xuất rất băn khoăn vì không tuyển được lao động, trong khi nhiều đơn vị, tổ chức, thậm chí cả địa phương vẫn thúc đẩy xuất khẩu lao động", ông nói.

Nếu không sớm giải quyết bài toán nhân lực, ông Nam chia sẻ ngành nông nghiệp nói chung và ngành thủy sản nói riêng sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc mở rộng sản xuất và hoàn thành các mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu đã đề ra.

Ngoài ra, nguồn vốn tín dụng cũng là vấn đề đáng quan tâm. Đại diện VASEP chỉ ra rằng đặc thù của ngành thủy sản là phải thu mua nguyên liệu từ nông dân trong nước hoặc nhập khẩu từ nước ngoài, sau đó chế biến thành các sản phẩm giá trị gia tăng để xuất khẩu. Vì vậy, khi quy mô sản xuất mở rộng, nhu cầu vốn lưu động cũng tăng tương ứng.

Ông cho rằng nếu muốn nâng công suất từ 100 container lên 200 container mỗi tháng thì hạn mức tín dụng cũng phải tăng theo. Tuy nhiên, điều doanh nghiệp băn khoăn là liệu các ngân hàng có sẵn sàng điều chỉnh cách đánh giá rủi ro và đồng hành với mục tiêu tăng trưởng của ngành hay vẫn giữ nguyên hạn mức tín dụng như trước.

Việc lãi suất huy động tăng lên mức 8-10% cũng có thể ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư vào sản xuất. Theo ông, khi lãi suất tiền gửi ở mức cao, dòng tiền có xu hướng chảy vào ngân hàng thay vì đầu tư mở rộng sản xuất. Trong khi đó, việc phân bổ nguồn vốn huy động vào lĩnh vực nào là quyết định của các ngân hàng. Nếu dòng vốn dành cho sản xuất và xuất khẩu bị thu hẹp, mục tiêu tăng trưởng của ngành thủy sản nói riêng cũng như mục tiêu xuất khẩu 100 tỷ USD của toàn ngành nông nghiệp sẽ đối mặt với không ít thách thức.

Yếu tố hàng đầu vẫn là thị trường

Dù phải đối mặt với nhiều thử thách, theo ông Nam, dư địa thị trường để các sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam phát triển còn rất lớn, đồng nghĩa mức độ cạnh tranh với những nước khác cũng tăng lên. Lấy ví dụ ngành thủy sản, nếu không "chiến đấu" với thị trường Mỹ 10 năm qua thì các mặt hàng như tôm, cá… sẽ không giữ được thị phần tại Mỹ vì Mỹ bảo hộ sản xuất trong nước rất quyết liệt.

Thủy sản hiện là ngành hàng nông nghiệp của Việt Nam chịu nhiều rào cản pháp lý và biện pháp phòng vệ thương mại từ Mỹ hơn bất kỳ ngành nào khác. Riêng mặt hàng tôm đang mang về khoảng 4 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu mỗi năm, trong đó thị trường Mỹ đóng góp gần 1 tỷ USD. Điều này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của thị trường Mỹ đối với ngành thủy sản Việt Nam, đồng thời cũng lý giải vì sao nước này liên tục áp dụng nhiều biện pháp nhằm siết chặt hoạt động nhập khẩu.

Ông Nam nhìn nhận nếu không nâng cao năng lực cạnh tranh và có cách tiếp cận phù hợp, Việt Nam sẽ khó giữ vững thị phần tại thị trường Mỹ. Do đó, trong quá trình phát triển ngành, yếu tố cần được ưu tiên hàng đầu vẫn là thị trường, bởi thị trường chính là động lực dẫn dắt sản xuất.

Đồng thời, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Việt Nam không chỉ hướng đến xuất khẩu nguyên liệu trong nước mà còn cần tận dụng lợi thế về chế biến để nhập khẩu nguyên liệu chất lượng từ nhiều quốc gia, gia tăng giá trị rồi tái xuất. Cách tiếp cận này sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, với chu kỳ quay vòng chỉ khoảng 45 ngày.