Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An giám sát chính sách, pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Bài cuối: Gỡ 'điểm nghẽn' để khơi thông nguồn lực

Khoảng trống từ nghiên cứu đến thị trường

Khảo sát tại các cơ sở đào tạo, bệnh viện và doanh nghiệp cho thấy, điểm nghẽn không chỉ nằm ở năng lực nghiên cứu mà còn ở khả năng đưa kết quả KHCN vào ứng dụng, thương mại hóa. Trong khi các đơn vị nghiên cứu, y tế gặp khó về cơ chế, nguồn lực, hạ tầng và nhân lực, khu vực sản xuất lại đối mặt với những vướng mắc về thủ tục, vốn, đất đai và điều kiện đầu tư dài hạn.

Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Vinh PGS.TS Nguyễn Thị Thu Cúc cho biết, bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động KHCN và ĐMST của nhà trường vẫn còn một số khó khăn, hạn chế. Kết quả thương mại hóa các công trình nghiên cứu chưa tương xứng với tiềm năng; nguồn thu từ hoạt động KHCN còn chiếm tỷ trọng thấp trong tổng nguồn thu của nhà trường; việc huy động nguồn lực xã hội hóa cho nghiên cứu khoa học và ĐMST còn gặp nhiều khó khăn.

Đoàn giám sát làm việc tại Bệnh viện Ung bướu Nghệ An

Cùng với đó, cơ sở vật chất, trang thiết bị nghiên cứu chưa đồng bộ; hệ thống cơ chế, chính sách còn nhiều vướng mắc. Sự tham gia của doanh nghiệp vào quá trình nghiên cứu, phát triển công nghệ và đồng đầu tư thực hiện các nhiệm vụ KHCN còn hạn chế.

Tại Bệnh viện Ung bướu Nghệ An, hoạt động nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và phát triển kỹ thuật chuyên sâu cũng đang gặp những rào cản về cơ chế và nguồn lực. Giám đốc Bệnh viện - TS.BS Phạm Vĩnh Hùng cho biết, từ khi cơ sở mới tại phường Vinh Hưng được đưa vào vận hành tháng 6/2025, bệnh viện xác định KHCN, ĐMST và chuyển đổi số là động lực cốt lõi để nâng cao năng lực chuyên môn, chất lượng khám, chữa bệnh. Tuy nhiên, quá trình triển khai còn gặp khó khăn do cơ chế tài chính cho nghiên cứu khoa học còn vướng mắc, hạ tầng dữ liệu chưa đồng bộ, TTHC kéo dài và nguồn nhân lực chuyên sâu còn thiếu.

Thông qua Đoàn giám sát, Bệnh viện Ung bướu Nghệ An kiến nghị Quốc hội, Chính phủ, Bộ Y tế và các cơ quan liên quan tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tháo gỡ những điểm nghẽn về cơ chế; đồng thời nghiên cứu chính sách đặc thù, linh hoạt hơn đối với các bệnh viện cấp chuyên sâu, tạo điều kiện đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ và phát triển kỹ thuật cao.

Ở khu vực doanh nghiệp, những rào cản trong thực hiện chính sách, pháp luật về KHCN bộc lộ rõ trong quá trình đầu tư, ứng dụng công nghệ và phát triển sản xuất. Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Agrimex Nghệ An Trương Văn Hiền phản ánh: TTHC trong nghiệm thu đề tài nghiên cứu còn phức tạp... Trên cơ sở đó, kiến nghị Đoàn ĐBQH tỉnh tổng hợp, đề xuất Quốc hội và các bộ, ngành xem xét đơn giản hóa thủ tục; đồng thời có cơ chế ưu đãi sâu hơn về vốn và hạ tầng kỹ thuật, khuyến khích doanh nghiệp tư nhân mạnh dạn đầu tư chuyển đổi số, phát triển nông nghiệp xanh và tuần hoàn.

Đối với doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao, quỹ đất và sự ổn định của vùng nguyên liệu là những trở ngại lớn. Giám đốc Công ty TNHH Khoa học và Công nghệ Vĩnh Hòa Phan Văn Hòa cho biết, quá trình triển khai các dự án còn gặp nhiều khó khăn về nguồn vốn, nhân lực chất lượng cao và khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ. Trong đó, đất đai là “điểm nghẽn” lớn nhất đối với quá trình phát triển của doanh nghiệp.

Công ty đã đầu tư khai hoang, phục hóa nhiều diện tích đất bỏ hoang từ nhiều năm trước để phục vụ nghiên cứu và sản xuất nông nghiệp công nghệ cao... Tuy nhiên, việc tiếp cận, thuê đất theo quy định hiện hành còn vướng mắc; thời hạn thuê ngắn chưa phù hợp với các dự án có quy mô đầu tư lớn, cần xây dựng vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến và dây chuyền công nghệ, trong khi thời gian thu hồi vốn kéo dài.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An khảo sát tại các đơn vị

Một số dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư, trong đó có dự án chế biến sữa gạo thảo dược và các dự án mở rộng vùng nguyên liệu, vẫn phải tiếp tục hoàn thiện thủ tục trước khi triển khai.

Từ thực tiễn đó, Công ty TNHH Khoa học và Công nghệ Vĩnh Hòa kiến nghị hoàn thiện quy định về đất đai, tạo điều kiện để doanh nghiệp tích tụ đất sản xuất, thuê đất ổn định, lâu dài nhằm đầu tư nghiên cứu và ứng dụng công nghệ cao trong nông nghiệp. Đồng thời, doanh nghiệp đề nghị tỉnh hỗ trợ đẩy nhanh thủ tục đối với các dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư.

Thiếu quỹ đất ổn định cũng là khó khăn lớn nhất đối với Công ty Cổ phần An An Agri. Đại diện doanh nghiệp cho biết, công ty hiện chủ yếu thuê đất của người dân với quy mô nhỏ, thời hạn từ 1 - 2 năm nên gặp nhiều khó khăn trong xây dựng vùng nguyên liệu, mở rộng nhà xưởng và đầu tư dài hạn... Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn thiếu vốn đầu tư đổi mới công nghệ, nhân lực chất lượng cao; khả năng tiếp cận một số chính sách hỗ trợ dành cho doanh nghiệp KHCN và doanh nghiệp nông nghiệp còn hạn chế.

Hiện, công ty có 29 lao động ký hợp đồng và được bảo đảm đầy đủ chế độ bảo hiểm, phúc lợi, nhưng chưa có bộ phận nghiên cứu và phát triển chuyên biệt. Hoạt động nghiên cứu, ĐMST chủ yếu do bộ phận quản lý chất lượng phối hợp với các bộ phận sản xuất, kỹ thuật thực hiện.

Doanh nghiệp cũng phản ánh một số bất cập trong quá trình thực hiện TTHC, kiểm nghiệm sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tiếp cận các quy định liên quan đến sản phẩm nông nghiệp...

Theo đó, Công ty Cổ phần An An Agri kiến nghị Nhà nước tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ về đất đai, vốn ưu đãi, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực; đồng thời tăng cường phổ biến các tiến bộ KHCN phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Những phản ánh từ các doanh nghiệp trên cho thấy, các vướng mắc của doanh nghiệp tập trung ở thủ tục, đất đai, vốn, hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ.

Đại diện Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An phát biểu

Từ thực tiễn triển khai, UBND tỉnh cũng chỉ rõ một số khó khăn, hạn chế: Hạ tầng số chưa đồng bộ, nhất là tại khu vực miền núi; số lượng doanh nghiệp KHCN còn ít; liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp chưa chặt chẽ; việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế; nguồn nhân lực còn bất cập...

UBND tỉnh kiến nghị Chính phủ sớm hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW; đẩy nhanh Chương trình viễn thông công ích để xóa vùng lõm sóng; đồng thời hoàn thiện cơ chế tài chính, đơn giản hóa thủ tục đặt hàng, giao nhiệm vụ KHCN.

Tại buổi làm việc với Đoàn ĐBQH tỉnh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thái Văn Thành đề nghị Sở Khoa học và Công nghệ tiếp thu đầy đủ ý kiến của Đoàn giám sát, hoàn thiện báo cáo, phản ánh rõ những kết quả, định hướng và điểm nhấn của Nghệ An.

Theo đó, báo cáo cần được xây dựng theo cấu trúc logic, tập trung vào 7 nhóm nội dung: Hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách; đầu tư hạ tầng phục vụ KHCN, ĐMST và chuyển đổi số; phát triển nguồn nhân lực; phát triển thị trường và doanh nghiệp KHCN; xây dựng hệ sinh thái ĐMST mở; phát triển sở hữu trí tuệ, sáng kiến, sáng chế; cơ chế đầu tư, tài chính.

Đoàn giám sát khảo sát, làm việc với các đơn vị

Về các kiến nghị, Phó Chủ tịch UBND tỉnh nhấn mạnh cần ưu tiên hoàn thiện cơ chế, chính sách tài chính phục vụ phát triển KHCN và ĐMST. Trong đó, cần sớm ban hành các quy định về định mức kinh tế - kỹ thuật, cơ chế định giá tài sản trí tuệ, kết quả nghiên cứu và sản phẩm ĐMST, tạo điều kiện thương mại hóa các sản phẩm KHCN.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh cũng đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng, ban hành hướng dẫn về cơ chế chuyển giao, mua bán kết quả nghiên cứu theo sản phẩm đầu ra, tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.

Đồng thời, Trung ương cần sớm hoàn thiện khung tổng thể kiến trúc dữ liệu quốc gia, bảo đảm cơ sở pháp lý thống nhất cho việc xây dựng, quản lý, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và ĐMST trong giai đoạn mới.

Rà soát toàn diện, đầu tư có trọng tâm, trọng điểm

Ghi nhận những kết quả Nghệ An đạt được trong triển khai các chủ trương, chính sách về phát triển KHCN và ĐMST, Đoàn giám sát đề nghị UBND tỉnh tiếp tục bám sát các quy định của Trung ương, khẩn trương hoàn thiện cơ chế, chính sách để triển khai hiệu quả Luật KHCN và ĐMST, cùng các văn bản hướng dẫn thi hành.

Các ĐBQH tỉnh Nghệ An - thành viên Đoàn giám sát phát biểu tại các buổi làm việc

Đồng thời, UBND tỉnh cần rà soát toàn diện nguồn lực dành cho KHCN và ĐMST; đánh giá đầy đủ mức độ, hiệu quả đầu tư để cơ cấu lại theo hướng tập trung, có trọng tâm, trọng điểm... Nguồn lực cần được ưu tiên cho các chương trình lớn, hạ tầng nghiên cứu, phòng thí nghiệm và thiết bị dùng chung phục vụ doanh nghiệp ĐMST, phát triển sở hữu trí tuệ và khởi nghiệp.

Đối với Quỹ phát triển KHCN và ĐMST của tỉnh, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Thị An Chung đề nghị UBND tỉnh sớm nghiên cứu, xây dựng đề án thành lập, qua đó bổ sung nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp, thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng KHCN.

“Về cơ chế đặt hàng nhiệm vụ KHCN, cần đổi mới theo hướng xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của địa phương, doanh nghiệp và từng lĩnh vực; đồng thời quy định rõ trách nhiệm tiếp nhận, ứng dụng và đánh giá hiệu quả sau nghiên cứu để bảo đảm các nhiệm vụ khoa học gắn với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội”, bà Thái Thị An Chung nhấn mạnh.

Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Thị An Chung phát biểu tại buổi làm việc với UBND tỉnh

Theo đó, nhiệm vụ KHCN phải bám sát nhu cầu thực tiễn, đồng thời gắn với trách nhiệm tiếp nhận, ứng dụng và đánh giá hiệu quả sau nghiên cứu.

Cùng với đổi mới cơ chế đặt hàng, các thành viên Đoàn giám sát cũng đề nghị UBND tỉnh tiếp tục cụ thể hóa mô hình liên kết “ba nhà” giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp; mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu trong và ngoài nước...; sớm đưa Trung tâm Đổi mới sáng tạo của tỉnh vào hoạt động; đồng thời khuyến khích hình thành các vườn ươm và trung tâm ĐMST tại các trường đại học, viện nghiên cứu, bệnh viện và tổ chức KHCN.

Đoàn giám sát cũng đề nghị Sở Khoa học và Công nghệ sớm hình thành cơ sở dữ liệu chuyên ngành về KHCN và ĐMST; tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW cùng các chương trình, nhiệm vụ KHCN và ĐMST.

Tập trung nguồn lực, đổi mới cơ chế đặt hàng, xác định rõ trách nhiệm ứng dụng kết quả nghiên cứu và tăng cường liên kết giữa các chủ thể là những yêu cầu quan trọng để KHCN và ĐMST thực sự tạo ra giá trị, đóng góp vào nâng cao chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của Nghệ An.