Doanh nghiệp khoa học, công nghệ, không chỉ 'cam kết'

Không chỉ là câu chuyện tuân thủ pháp luật

Hội nghị nhằm cập nhật chính sách, pháp luật, đồng thời tạo diễn đàn để cơ quan quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp trao đổi kinh nghiệm, nhận diện những khó khăn trong thực tiễn và đề xuất giải pháp thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Phát biểu tại Hội nghị, bà Nguyễn Thị Thu Trang - Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cao, thực hành kinh doanh có trách nhiệm đang trở thành một yêu cầu quan trọng đối với cộng đồng doanh nghiệp.

Theo bà Trang, thực hành kinh doanh có trách nhiệm không chỉ liên quan đến việc chấp hành các quy định pháp luật mà còn tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh, uy tín và khả năng tham gia các chuỗi giá trị trong nước và quốc tế của doanh nghiệp.

Ngày 14/7/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 843/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm giai đoạn 2023-2027. Chương trình tập trung vào hoàn thiện chính sách, pháp luật; nâng cao nhận thức và năng lực thực thi; hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và bền vững.

Đối với lĩnh vực khoa học và công nghệ, yêu cầu này càng trở nên rõ nét khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những động lực quan trọng của phát triển theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Bà Trang nhấn mạnh, thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ nhằm tạo ra sản phẩm, công nghệ mới mà phải gắn với trách nhiệm trong quá trình nghiên cứu, phát triển và ứng dụng. Doanh nghiệp cần đồng thời quan tâm đến tuân thủ pháp luật, đạo đức nghề nghiệp, quản trị minh bạch, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan, cũng như trách nhiệm đối với xã hội và môi trường.

Từ góc độ quản trị, bà Trang cho rằng thực hành kinh doanh có trách nhiệm không nên được coi là một nhiệm vụ riêng lẻ mà cần trở thành một phần trong toàn bộ quá trình hoạt động và phát triển của doanh nghiệp.

Theo đó, doanh nghiệp cần tích hợp các nguyên tắc kinh doanh có trách nhiệm từ xây dựng chiến lược, tổ chức sản xuất, quản trị nhân sự đến bảo vệ môi trường và bảo đảm quyền lợi của người tiêu dùng, đối tác.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần chủ động cập nhật và thực hiện các quy định pháp luật liên quan, nhất là trong những lĩnh vực phát triển nhanh như khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ. Chủ động tuân thủ không chỉ giúp hạn chế rủi ro pháp lý mà còn góp phần củng cố niềm tin của thị trường và đối tác.

Một yêu cầu khác được bà Trang nhấn mạnh là chất lượng và tiêu chuẩn. Việc chủ động áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật là nền tảng để nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm an toàn, nâng cao hiệu quả sản xuất và tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.

4 nhóm trách nhiệm trong lĩnh vực khoa học và công nghệ

Tại hội nghị, TS. Nguyễn Tiến Đạt, Khoa Luật Kinh tế, Học viện Chính sách và Phát triển (Bộ Tài chính) cho biết, thực hành kinh doanh có trách nhiệm (Responsible Business Practices - RBP) đang ngày càng trở thành một yêu cầu quan trọng trong quá trình phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, RBP không chỉ gắn với tuân thủ pháp luật mà còn đặt ra yêu cầu về đạo đức trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, bảo vệ môi trường, quyền lợi người lao động, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm với cộng đồng.

TS. Nguyễn Tiến Đạt, Khoa Luật Kinh tế, Học viện Chính sách và Phát triển (Bộ Tài chính) cho biết, thực hành kinh doanh có trách nhiệm đang ngày càng trở thành một yêu cầu quan trọng trong quá trình phát triển bền vững của doanh nghiệp. (Ảnh: PV)

Theo TS. Nguyễn Tiến Đạt, RBP hướng doanh nghiệp tới mô hình hoạt động bền vững, đạo đức và có trách nhiệm với xã hội. Các giá trị này cần được đưa vào hoạt động hằng ngày, từ quản trị, nhân sự, chuỗi cung ứng đến quan hệ với đối tác, khách hàng và cộng đồng.

Trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, thực hành kinh doanh có trách nhiệm có thể được nhìn nhận qua 4 nhóm trách nhiệm gồm đạo đức, môi trường, xã hội và quản trị.

Trách nhiệm đạo đức liên quan đến quyền nghiên cứu khoa học, sử dụng thành quả khoa học và công nghệ, phòng ngừa việc lạm dụng khoa học và công nghệ, đồng thời bảo đảm các chuẩn mực trong nghiên cứu.Trách nhiệm môi trường tập trung vào giảm phát thải, phát triển và ứng dụng công nghệ xanh, tuân thủ các tiêu chuẩn, quy chuẩn về môi trường.

Trách nhiệm xã hội hướng tới việc đưa khoa học và công nghệ phục vụ cộng đồng, bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận công nghệ và góp phần giải quyết các vấn đề xã hội. Trong khi đó, trách nhiệm quản trị đặt ra yêu cầu về minh bạch dữ liệu, quản trị rủi ro công nghệ và kiểm nghiệm các giải pháp trước khi đưa vào triển khai.

TS. Nguyễn Tiến Đạt cho biết thêm, khung chính sách về RBP tại Việt Nam đang tiếp tục được hoàn thiện. Bên cạnh Quyết định số 843/QĐ-TTg, trong giai đoạn 2025-2026, nhiều luật và chính sách mới liên quan trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã được ban hành, liên quan đến chuyển đổi số, chuyển giao công nghệ, trí tuệ nhân tạo, công nghệ cao, sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu cá nhân, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và công nghiệp công nghệ số.

Cùng với khuôn khổ pháp lý, các công cụ và tiêu chuẩn như ISO 26000, GRI, ESG và Hiệp ước Toàn cầu của Liên hợp quốc cũng ngày càng được sử dụng trong thực hành kinh doanh có trách nhiệm. Theo hướng tiếp cận này, doanh nghiệp được khuyến nghị chuyển từ “cam kết” sang “hành động”, chú trọng giảm phát thải, kinh tế tuần hoàn, tài chính xanh, bảo đảm quyền lợi người lao động, minh bạch thông tin và quản trị rủi ro công nghệ.

TS. Đạt nhấn mạnh, xu hướng quốc tế đang chuyển dần từ thực hành RBP mang tính tự nguyện sang những yêu cầu có tính bắt buộc hơn, nhất là trong thẩm định chuỗi cung ứng, bảo vệ nhân quyền, môi trường và công bố thông tin ESG. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam chủ động nâng cao năng lực quản trị và thực hiện trách nhiệm trong toàn bộ quá trình sản xuất, kinh doanh và đổi mới công nghệ.

Có thể bắt đầu từ những việc nhỏ

Một trong những vấn đề được đặt ra tại hội nghị là làm thế nào để doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp có nguồn lực hạn chế, có thể bắt đầu thực hành kinh doanh có trách nhiệm mà không tạo thêm gánh nặng về chi phí và quản trị.

TS. Nguyễn Tiến Đạt cho rằng doanh nghiệp không nhất thiết phải triển khai ngay một hệ thống quản trị quy mô lớn. Thay vào đó, có thể thử nghiệm từng giải pháp ở phạm vi nhỏ, đánh giá hiệu quả rồi mới mở rộng, theo cách tiếp cận của cơ chế thử nghiệm sandbox.

Doanh nghiệp cũng có thể lựa chọn những hoạt động phù hợp để thực hiện trước thay vì thay đổi toàn bộ quy trình cùng lúc. Một trong những bước đầu tiên có thể là tự đánh giá mức độ thực hiện các tiêu chí ESG thông qua những công cụ đơn giản như bộ câu hỏi hoặc bài kiểm tra. Qua đó, doanh nghiệp nhận diện những nội dung đã thực hiện tốt và những vấn đề cần tiếp tục cải thiện trong ba nhóm môi trường, xã hội và quản trị.

Theo TS. Đạt, số hóa và ứng dụng công nghệ cũng có thể là điểm khởi đầu. Việc này vừa giúp giảm chi phí, nâng cao hiệu quả hoạt động, vừa tạo nền tảng cho quản trị minh bạch và có trách nhiệm hơn. Một giải pháp khác được đề xuất là xây dựng “hộ chiếu” truy xuất thông tin đối với sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ. Công cụ này giúp doanh nghiệp quản lý thông tin tốt hơn, đồng thời tăng tính minh bạch trong toàn bộ quá trình sản xuất và cung ứng.

Doanh nghiệp cũng có thể thiết lập cơ chế tiếp nhận tố giác, phản ánh nội bộ nhằm phát hiện và xử lý sớm những vấn đề phát sinh trong hoạt động. Với vấn đề xã hội, các tiêu chí ESG có thể được đưa vào quản lý lao động, quan tâm đến sự đa dạng của đội ngũ nhân sự và xây dựng cơ chế giám sát tính bền vững trong chuỗi cung ứng.

Ở lĩnh vực môi trường, các giải pháp được đề cập gồm sử dụng công cụ tài chính xanh, thúc đẩy trao đổi tín chỉ và hạn ngạch carbon, đồng thời triển khai các mô hình kinh tế tuần hoàn như tái sử dụng nước, xử lý và tái sử dụng chất thải.

Trong quản trị doanh nghiệp, việc tăng cường báo cáo, công khai thông tin ESG, xây dựng bộ phận giám sát ESG độc lập và nghiên cứu thành lập ủy ban đạo đức AI cũng được TS. Đạt đề xuất.

Như vậy, thay vì triển khai đồng loạt nhiều giải pháp, doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những việc cụ thể như minh bạch thông tin sản phẩm, số hóa hoạt động, thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh và tự đánh giá ESG, sau đó từng bước mở rộng sang các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị.

Gắn trách nhiệm với thực tiễn doanh nghiệp

Tại hội nghị, bà Phạm Ngọc Trâm, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Chăn nuôi Việt Nam, đã chia sẻ kinh nghiệm về thực hành kinh doanh có trách nhiệm gắn với khoa học và công nghệ tại các công ty con, công ty thành viên của Tổng công ty, trong đó có mô hình chăn nuôi và chế biến thịt bò theo công nghệ Nhật Bản của Công ty TNHH Chăn nuôi Việt Nhật JVL.

Tại hội nghị, bà Phạm Ngọc Trâm, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Chăn nuôi Việt Nam, đã chia sẻ kinh nghiệm về thực hành kinh doanh có trách nhiệm gắn với khoa học và công nghệ. (Ảnh: PV)

Những chia sẻ thực tiễn từ doanh nghiệp cho thấy thực hành kinh doanh có trách nhiệm không tách rời hoạt động sản xuất, kinh doanh mà có thể được triển khai thông qua việc ứng dụng khoa học và công nghệ để nâng cao chất lượng, hiệu quả, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về an toàn, môi trường, người lao động và cộng đồng. Đây cũng là những kinh nghiệm có thể được trao đổi, chia sẻ trong quá trình thúc đẩy RBP tại doanh nghiệp.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Trang, Hội nghị không chỉ có ý nghĩa phổ biến chính sách, pháp luật mà còn là dịp để cơ quan quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp cùng nhận diện những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Những trao đổi này sẽ góp phần cung cấp thêm cơ sở cho việc hoàn thiện chính sách, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị và tuân thủ pháp luật.

Mục tiêu cuối cùng là đưa thực hành kinh doanh có trách nhiệm từ nhận thức và cam kết thành những hành động cụ thể trong từng doanh nghiệp. Khi trách nhiệm được tích hợp vào quản trị, công nghệ, sản xuất, nhân sự, môi trường và chuỗi cung ứng, đây không chỉ là yêu cầu về tuân thủ mà còn có thể trở thành một yếu tố góp phần nâng cao uy tín, năng lực cạnh tranh và khả năng phát triển bền vững của doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình hội nhập.