Doanh nghiệp xuất khẩu làm gì để giữ đơn hàng?

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: Ngọc Quỳnh/Bnews/vnanet.vn

Kỷ nguyên của những chiếc bao bì màng ghép giá rẻ, dùng một lần rồi vứt bỏ đang dần đi đến hồi kết. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, việc đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường khắt khe không chỉ là lợi thế cạnh tranh, mà đã thực sự trở thành tấm giấy thông hành, định đoạt sự sống còn của mỗi doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sự giao thoa giữa quy định về quản lý bao bì và rác thải bao bì theo tiêu chuẩn của Liên minh châu Âu (EU PPWR) và chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) trong nước đang tạo nên cú hích, được kỳ vọng thay đổi cục diện của ngành bao bì trong xu thế xanh hóa sản xuất hiện nay.

Tại Hội thảo Bao bì tuần hoàn trong bối cảnh hội nhập xanh: Khung pháp lý của Việt Nam và EU, cơ hội và thách thức với ngành bao bì Việt Nam, diễn ra ngày 5/8 tại Khu công nghiệp VSIP Bắc Ninh, nhiều vấn đề gai góc liên quan đến giải pháp chuyển đổi xanh và kết nối hệ sinh thái tuần hoàn nhằm đáp ứng khung pháp lý của EU đã được mang ra mổ xẻ.

Trước thực tế nhiều doanh nghiệp xuất khẩu vẫn mang tâm lý chủ quan, cho rằng các rào cản môi trường chỉ mang tính khuyến khích, các phân tích từ những chuyên gia và nhà quản lý tại hội thảo đã chỉ ra một kịch bản khắc nghiệt hơn rất nhiều.

Theo khung pháp lý mới của Liên minh châu Âu về quản lý bao bì và rác thải bao bì (EU PPWR), luật chơi mới đã thiết lập hệ thống đánh giá khả năng tái chế (DfR) thành 5 cấp độ từ A đến E. Bà Nguyễn Thi, Giảng viên chính Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội chỉ rõ, các loại bao bì có tỷ lệ tái chế dưới 70% sẽ bị "khai tử" hoàn toàn ngay từ năm 2030.

Chưa dừng lại ở đó, hàm lượng nhựa tái chế (PCR) cũng bị áp định mức bắt buộc. Điều này đồng nghĩa với việc các loại bao bì ghép màng phức hợp đa lớp sẽ phải nhường chỗ cho xu hướng thiết kế đơn vật liệu

Ở thị trường nội địa, "vòng kim cô" pháp lý cũng đang siết lại. Ông Nguyễn Văn Phan, đại diện Văn phòng EPR (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), phân tích theo Nghị định 110/2026/NĐ-CP Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu, thì các nhà sản xuất và nhập khẩu bao bì, dầu nhớt, săm lốp, pin, ắc quy... đã chính thức phải thực hiện trách nhiệm tái chế và xử lý chất thải. Sức ép pháp lý là rõ ràng, nhưng nền tảng thực thi lại đang vấp phải những đứt gãy lớn. Bà Chu Thị Vân Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Bia - Rượu - Nước giải khát Việt Nam (VBA) cho biết, theo khảo sát mới đây từ VBA, 100% doanh nghiệp ủng hộ trách nhiệm bảo vệ môi trường, nhưng có tới 80% đơn vị cho biết họ đang gặp rất nhiều khó khăn khi thực hiện EPR.

Những rào cản lớn nhất bủa vây doanh nghiệp bao gồm áp lực chi phí, thiếu hụt nhân sự chuyên trách và đặc biệt là sự khan hiếm các đơn vị tái chế đủ điều kiện pháp lý lẫn năng lực công nghệ để nhận ủy quyền.

Để đồng hành với Chính phủ trong việc thực hiện các mục tiêu bảo vệ môi trường; xây dựng kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh..., một số doanh nghiệp đồ uống đã đồng sáng lập Liên minh Tái chế Bao bì PRO Việt Nam nhằm thúc đẩy quá trình tái chế bao bì bền vững hơn từ năm 2019; trong đó, nổi bật có Heineken, Tân Hiệp Phát, Suntory PepsiCo Việt Nam...

Từ năm 2022, Coca-Cola là một trong những doanh nghiệp tiên phong sử dụng bao bì nhựa tái chế 100% trên thị trường Việt Nam. Hiện nay, công ty đã đạt mức độ sử dụng bao bì tái chế khoảng 20% trên tổng số các bao bì, và hướng tới mục tiêu sử dụng 50% nhựa tái chế rPET vào năm 2030.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: Ngọc Quỳnh/Bnews/vnanet.vn

Tại hội thảo, đại diện Hiệp hội VBA, bà Chu Thị Vân Anh cũng đề xuất nhiều ý kiến nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào tái chế chất lượng cao, duy trì vòng tuần hoàn vật liệu, phù hợp với định hướng của Chính phủ.

Từ lăng kính của nhà tái chế, Thạc sĩ Lưu Ngọc Châm, Chuyên gia Môi trường và Kinh tế tuần hoàn (VSD Holdings), đã bóc tách nguyên nhân cốt lõi của sự đứt gãy này. Mặc dù nhu cầu hạt nhựa tái chế đạt chuẩn thực phẩm đang tăng phi mã để phục vụ xuất khẩu, nhưng ngành tái chế nội địa lại không thể đáp ứng khi vướng phải ba rào cản lớn: Nguồn cung nguyên liệu không ổn định, tỷ lệ phân loại rác tại nguồn quá thấp và sự cạnh tranh thiếu bình đẳng với các cơ sở thu gom phi chính thức.

Khi đầu vào không sạch, nhà máy tái chế không thể cho ra đời hạt nhựa PCR đạt chuẩn. Hậu quả là doanh nghiệp xuất khẩu phải mua hạt nhựa tái chế nhập khẩu với giá cao, tự tước đi lợi thế cạnh tranh trên trường quốc tế.

Để giải quyết nghịch lý này, bà Châm đề xuất giải pháp "chính thức hóa" khu vực thu gom phi chính thức, lấy các doanh nghiệp tái chế chính quy làm hạt nhân để từng bước kéo lực lượng thu gom vào chuỗi cung ứng đạt chuẩn. Song song đó, việc áp dụng ưu đãi thuế giá trị gia tăng, thu nhập doanh nghiệp cho sản phẩm tái chế là đòn bẩy tài chính không thể thiếu. Trong bối cảnh chi phí tuân thủ tăng cao, nguồn nguyên liệu tái chế khan hiếm, sự sống còn của doanh nghiệp phụ thuộc vào năng lực nghiên cứu và phát triển vật liệu mới. TS. Trịnh Thị Hòa, đồng sáng lập Công ty TNHH Giải pháp Công nghệ BUYO đã chia sẻ giải pháp đột phá như chuyển đổi rác hữu cơ thành nhựa sinh học. Theo đó, với 80% thành phần sinh học từ bã hèm, cứ 1 triệu nắp bom bia được thay thế sẽ giúp giảm thải 10 tấn nhựa truyền thống và cắt giảm 40% dấu chân carbon. Sự trỗi dậy của các dòng vật liệu sinh học compostable (phân hủy công nghiệp) chính là mảnh ghép hoàn hảo giúp các doanh nghiệp lách qua "khe cửa hẹp" của PPWR, đặc biệt là đối với các quy định khắt khe nhắm vào bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, nhãn dán trái cây hay túi siêu mỏng. Quy định EU PPWR và EPR 2026 cần được nhìn nhận đúng đắn: Đó không phải là rào cản pháp lý từ cam kết với cộng đồng quốc tế, mà là việc thiết lập lại trật tự của thương mại toàn cầu. Quá trình chọn lọc tự nhiên này chắc chắn là khốc liệt. Những doanh nghiệp còn mang trong mình tư duy sản xuất tuyến tính, phụ thuộc vào bao bì giá rẻ không thể tái chế sẽ nhanh chóng bị gạt ra khỏi chuỗi cung ứng.Ngược lại, đây sẽ là thời cơ vàng cho những "sếu đầu đàn" dám dấn thân tái cấu trúc lại hoạt động động và quy trình sản xuất, tiên phong ứng dụng vật liệu sinh học và bắt tay chặt chẽ với hệ sinh thái tái chế. Việc tuân thủ pháp lý môi trường chính là vũ khí sắc bén nhất để bảo vệ biên độ lợi nhuận và khẳng định vị thế thương hiệu Việt trên bản đồ kinh tế xanh thế giới.