Doanh thu nghìn tỷ, liên tục báo lỗ: Cần tăng kiểm soát chuyển giá

Lỗ kéo dài vẫn tăng vốn, mở rộng sản xuất kinh doanh

Theo Cục Thuế, qua rà soát, thống kê số liệu khai thuế trên cả nước, cơ quan thuế cơ bản đã xác định không ít doanh nghiệp có doanh thu lớn kê khai lỗ, trong đó hơn 400 doanh nghiệp có doanh thu từ 1.000 tỷ đồng/năm trở lên. Trong đó, nhiều đơn vị ngành nghề sản xuất thép, hóa chất, nhựa, dệt may, thực phẩm, ô tô, điện tử…

Việc doanh nghiệp kê khai kết quả hoạt động thua lỗ hoặc lãi ở mức rất thấp có thể do nhiều nguyên nhân khách quan hay chủ quan. Tuy nhiên, cơ quan thuế phát hiện nhiều trường hợp doanh nghiệp có kết quả sản xuất, kinh doanh thua lỗ nhiều năm vẫn tiếp tục mở rộng quy mô, tăng vốn đầu tư, đặt ra nhiều nghi vấn về tính trung thực của doanh nghiệp trong việc thực hiện đúng các quy định của pháp luật về thuế, kế toán,...

Thực tế cho thấy, năm 2025, cơ quan thuế trực tiếp thanh tra một số doanh nghiệp FDI quy mô lớn và kiến nghị xử lý thuế ở mức rất cao. Nhiều tên tuổi quen thuộc trong các lĩnh vực chăn nuôi, sản xuất giày dép, bán hàng đa cấp, lốp xe, thực phẩm bị truy thu hàng chục đến hàng trăm tỷ đồng, chủ yếu liên quan thuế thu nhập doanh nghiệp và giao dịch liên kết.

Gần đây, một số doanh nghiệp bị phát hiện sử dụng hai hệ thống phần mềm kế toán phục vụ quản lý và kê khai thuế. Điển hình, tại Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu, doanh thu thực tế khoảng 13.700 tỷ đồng, chênh lệch so với báo thuế khoảng 9.700 tỷ đồng, gây thiệt hại cho nhà nước khoảng 150 tỷ đồng.

Khu công nghiệp Thăng Long tại Hà Nội (Ảnh minh họa. Ảnh: Đỗ Tâm).

Chuyên gia kinh tế, Tiến sĩ Nguyễn Thị Cẩm Giang (khoa Tài chính - Học viện Ngân hàng) cho rằng, thông tin trên đặt ra vấn đề nghiêm trọng về quản trị tài chính và tuân thủ thuế ở Việt Nam. Khi những doanh nghiệp có quy mô lớn, nguồn lực mạnh vẫn báo lỗ kéo dài, điều đó phản ánh hai khía cạnh đáng chú ý. Một là, năng lực quản trị nội bộ trong việc kiểm soát chi phí, hoạch định vốn và phân tích hiệu quả đầu tư còn hạn chế hoặc thiếu minh bạch. Hai là, tồn tại động cơ chuyển giá hoặc tối ưu thuế không phù hợp, nghĩa là doanh nghiệp có xu hướng điều chỉnh giá mua, giá bán, phí bản quyền, hoặc dịch vụ nội bộ để chuyển lợi nhuận từ Việt Nam sang quốc gia có thuế suất thấp hơn hoặc được miễn giảm thuế nhằm tối thiểu hóa số thuế phải nộp của tập đoàn.

“Điều này cho thấy thực trạng tuân thủ thuế của nhiều doanh nghiệp FDI chưa tương xứng với quy mô hoạt động. Một số doanh nghiệp tận dụng khe hở pháp lý, hệ thống kế toán nội bộ phức tạp và khó kiểm tra, cùng sự chênh lệch về năng lực quản lý nhà nước giữa các địa phương để “tạo lỗ” giả, giảm gánh nặng thuế thu nhập doanh nghiệp”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Cẩm Giang nói.

Việc cơ quan thuế phát hiện và truy thu hàng chục đến hàng trăm tỷ đồng ở nhiều doanh nghiệp FDI lớn cho thấy công tác thanh tra, kiểm tra thuế đã dần được tăng cường, nhưng khoảng trống trong giám sát và định giá giao dịch liên kết vẫn còn rộng.

Các dấu hiệu nhận diện chuyển giá hoặc tối ưu thuế chưa phù hợp thường mang tính hệ thống. Đó là tỷ suất lợi nhuận quá thấp hoặc âm liên tục trong nhiều năm, dù doanh thu tăng trưởng. Doanh nghiệp có thể giải thích là chi phí đầu tư lớn hoặc biến động thị trường, nhưng khi giá bán cho đơn vị liên kết ở nước ngoài thấp bất thường thì đây là tín hiệu rủi ro.

Bên cạnh đó, tỷ lệ giao dịch nội bộ chiếm tỷ trọng cao trong tổng chi phí, đặc biệt ở các khoản phí bản quyền, phí quản lý, tư vấn hoặc mua nguyên liệu đặc thù từ công ty mẹ. Khi những khoản chi này không có chứng cứ định giá độc lập, khả năng chuyển giá là đáng ngờ.

Hơn nữa, doanh nghiệp có mô hình xuất nhập khẩu phức tạp, luân chuyển hàng hóa qua nhiều thị trường có chính sách thuế khác nhau; hoặc thường xuyên thay đổi chính sách giá mà không có căn cứ thương mại rõ ràng. Trong các ngành công nghiệp như thép, dệt may, thực phẩm và điện tử (thường phụ thuộc nhiều vào nguồn nhập khẩu nguyên liệu và giá trị công nghệ), việc định giá sai lệch có thể được ngụy trang dưới hình thức “chi phí đầu vào cao”, dẫn đến lỗ giả nhưng thực tế là chuyển lợi nhuận ra ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Trong khi đó, chuyên gia kinh tế, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nhìn nhận, khi nhắc đến chuyển giá, nhiều người thường nghĩ đây là hiện tượng chủ yếu xảy ra ở khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, trên thực tế, doanh nghiệp trong nước cũng có thể phát sinh các hành vi tương tự thông qua mạng lưới công ty liên kết, doanh nghiệp “sân sau” hoặc các đơn vị có chung chủ sở hữu nhằm dịch chuyển lợi nhuận, giảm nghĩa vụ thuế phải nộp.

Một trong những hình thức phổ biến là nâng khống giá mua đầu vào. Doanh nghiệp sản xuất có thể mua nguyên vật liệu, máy móc, dịch vụ từ công ty liên quan với mức giá cao hơn thị trường, từ đó làm tăng chi phí, giảm lợi nhuận chịu thuế. Ngược lại, cũng có trường hợp doanh nghiệp bán hàng hóa cho công ty phân phối trong cùng hệ sinh thái với giá thấp, sau đó lợi nhuận được ghi nhận ở khâu thương mại thay vì khâu sản xuất.

Ngoài ra, không ít doanh nghiệp tìm cách chuyển lợi nhuận sang đơn vị đang được hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc đặt tại địa bàn có chính sách ưu đãi đầu tư. Một số trường hợp còn hợp thức hóa chi phí thông qua các khoản thu nội bộ như phí quản lý, tư vấn, quảng cáo, sử dụng thương hiệu… dù giá trị thực tế khó kiểm chứng. Một thủ thuật khác là cho vay nội bộ với lãi suất cao bất thường nhằm tăng chi phí tài chính tại doanh nghiệp cần giảm lợi nhuận.

Dấu hiệu nhận diện khá rõ là doanh thu tăng mạnh nhưng lợi nhuận rất thấp trong nhiều năm, liên tục báo lỗ song vẫn mở rộng sản xuất kinh doanh, hoặc tỷ trọng giao dịch với bên liên kết ở mức cao bất thường.

Còn về việc sử dụng 2 hệ thống kế toán, theo vị chuyên gia này, đây không còn là sai sót kỹ thuật mà có thể là hành vi có chủ đích nhằm che giấu doanh thu, giảm nghĩa vụ thuế. Điều đó phản ánh ý thức tuân thủ pháp luật còn hạn chế ở một bộ phận doanh nghiệp, đồng thời cho thấy hệ thống kiểm soát nội bộ chưa thực sự hiệu quả.

Ứng dụng dữ liệu số để phát hiện sớm dấu hiệu chuyển giá

Để hạn chế các tình trạng trên, chuyên gia Đinh Trọng Thịnh cho rằng, cần tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý thuế, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan liên quan để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Đồng thời, tăng cường thanh tra, kiểm tra định kỳ và đột xuất và kiểm tra chuyên đề; hoàn thiện khung pháp lý nhằm bịt kín các kẽ hở trong quản lý.

Còn Tiến sĩ Nguyễn Thị Cẩm Giang đưa quan điểm, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, kết hợp giữa chính sách pháp lý, công nghệ quản lý và hợp tác quốc tế.

Công tác thanh tra thuế cần được phân nhóm theo đặc thù ngành nghề để xây dựng bộ chỉ số cảnh báo rủi ro phù hợp. Việc phối hợp thông tin giữa ngành thuế, hải quan, kế hoạch và đầu tư sẽ giúp xây dựng hồ sơ quản lý doanh nghiệp toàn diện, tránh tình trạng dữ liệu phân mảnh.

Cùng với đó, cần siết chặt tiêu chuẩn kế toán và báo cáo tài chính đối với doanh nghiệp FDI, yêu cầu công bố đầy đủ các giao dịch liên kết theo mẫu chuẩn, có kiểm toán độc lập.

“Giải pháp bền vững nhất vẫn nằm ở việc xây dựng văn hóa tuân thủ thuế, hướng các doanh nghiệp tới minh bạch, liêm chính và phát triển lâu dài. Khi doanh nghiệp nhận thức rằng việc tuân thủ đúng đắn về chuyển giá chính là bảo vệ uy tín thương hiệu và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, thì hành vi “tối ưu thuế bằng mọi giá” sẽ dần bị loại bỏ”, vị chuyên gia này nhấn mạnh.

Cơ quan thuế, với vai trò là người bảo vệ nguồn thu quốc gia, cần đồng hành cùng doanh nghiệp bằng cơ chế chính sách rõ ràng, tạo điều kiện để kinh doanh minh bạch, công bằng và phát triển bền vững trong nền kinh tế hội nhập toàn cầu.