Độc đáo nghề thủ công mỹ nghệ từ tre nứa trên quê hương đất Tổ

Độc đáo những sản phẩm từ tre nứa

Giữa miền trung du Phú Thọ, vùng đất cội nguồn của dân tộc Việt Nam, nơi hội tụ những lớp trầm tích lịch sử và văn hóa lâu đời, làng nghề mây tre đan Đỗ Xuyên (xã Liên Minh, tỉnh Phú Thọ; trước đây là xã Đỗ Xuyên, huyện Thanh Ba) vẫn bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và sự lấn át của các sản phẩm công nghiệp, việc gìn giữ và phát triển nghề thủ công truyền thống ở Đỗ Xuyên không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là nỗ lực bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, nơi kết tinh tri thức dân gian, kỹ năng lao động thủ công và bản sắc làng quê Việt.

Nghề sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ từ tre nứa ở Đỗ Xuyên đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Trong kho tàng sản phẩm của làng nghề Đỗ Xuyên, mâm dồn được xem là sản phẩm mang dấu ấn riêng biệt, gắn với sinh hoạt truyền thống của người dân trung du Bắc Bộ.

Mâm dồn được tạo nên từ những thanh nứa được ghép, chắp, nén chặt thành hình tròn, bề mặt nhẵn mịn, bền chắc theo thời gian. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, sản phẩm từng quen thuộc trong mỗi bữa cơm gia đình đang dần trở nên hiếm hoi.

Hiện nay, trên địa bàn xã Liên Minh, chỉ còn gia đình ông Đỗ Quang Trung (khu 4) duy trì nghề làm mâm dồn với đầy đủ những kỹ thuật thủ công truyền thống. Để hoàn thiện một chiếc mâm dồn, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu: chọn nứa, pha, vót, băm nan, cuốn, ghép, dồn, phơi khô, mài nhẵn, thảo sơn và sơn phủ nhiều lớp.

Trong kho tàng sản phẩm của làng nghề Đỗ Xuyên, mâm dồn được xem là sản phẩm mang dấu ấn riêng biệt, gắn với sinh hoạt truyền thống của người dân trung du Bắc Bộ.

Ở tuổi ngoài 70, ông Trung vẫn ngày ngày cần mẫn bên những thanh nứa. Ông cho biết mình gắn bó với nghề làm mâm dồn suốt 60 năm, từ thuở nhỏ theo chân ông bà, cha mẹ học nghề.

Theo ông Trung, thông thường, để hoàn thành một sản phẩm cần khoảng 15 ngày, bởi các công đoạn phơi khô và hong sơn phải thực hiện tự nhiên để đảm bảo chất lượng. "Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm và tính kiên nhẫn cao. Khó nhất là khâu dồn nứa và mài mặt mâm. Nếu không đều tay, mâm sẽ cong, không bền", ông Đỗ Quang Trung chia sẻ.

Nếu như trước đây, mâm dồn là vật dụng quen thuộc trong đời sống thường nhật, thì ngày nay, sản phẩm này chủ yếu được sử dụng trong không gian thờ cúng, trưng bày lễ nghi, mang ý nghĩa tâm linh và văn hóa.

Trong nhiều gia đình, mâm dồn được dùng để bày mâm cỗ cúng gia tiên, thể hiện sự trang trọng và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Giá trị của sản phẩm vì thế không chỉ nằm ở công năng, mà còn ở chiều sâu văn hóa mà nó lưu giữ.

Làng nghề đất Tổ thời hội nhập

Bên cạnh mâm dồn, làng nghề Đỗ Xuyên còn phát triển nhiều dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ tre, nứa, mây, bèo tây, vỏ trứng như bình hoa, khay, đĩa, lọ, gương, đồ trang trí, quà lưu niệm…

Để nâng cao thương hiệu làng nghề Đỗ Xuyên, cũng như để nghề truyền thống của cha ông không bị mai một, năm 2003, HTX sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ từ tre, nứa Đỗ Xuyên (HTX Đỗ Xuyên) chính thức thành lập, đi vào hoạt động.

Để tạo ra một sản phẩm từ tre, nứa hoàn chỉnh phải trải qua khá nhiều công đoạn.

Bà Nguyễn Thị Hoa – Giám đốc HTX Đỗ Xuyên cho biết, làng nghề đan lát tại địa phương có từ hàng trăm năm trước với nhiều sản phẩm khác nhau. Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công truyền thống và mỹ thuật hiện đại đã tạo nên bản sắc riêng cho sản phẩm của làng nghề Đỗ Xuyên trên thị trường.

Để tạo ra một sản phẩm từ tre, nứa hoàn chỉnh phải trải qua khá nhiều công đoạn. Từ chọn nguyên liệu, ngâm, xử lý mối mọt đến chế tác sản phẩm rồi trang trí, họa tiết bằng khảm trai, khảm vỏ trứng hoặc sơn mài...

Hiện nay, làng nghề Đỗ Xuyên còn phát triển nhiều dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ tre, nứa, mây, bèo tây, vỏ trứng như bình hoa, khay, đĩa, lọ, gương, đồ trang trí, quà lưu niệm… để phục vụ nhu cầu của thị trường.

Mỗi sản phẩm của HTX đều trải qua quy trình khép kín: từ chọn nguyên liệu, xử lý chống mối mọt đến chế tác, trang trí bằng khảm trai, khảm vỏ trứng, sơn mài… Các họa tiết sử dụng màu sắc tự nhiên của tre, nứa, tạo nên vẻ đẹp hài hòa, tinh tế.

Tại xưởng sản xuất của HTX Đỗ Xuyên, bà Nguyễn Thị Dung (62 tuổi) là một trong những lao động gắn bó nhiều năm với nghề. Xuất thân từ gia đình có truyền thống đan lát, bà thành thạo các công đoạn từ chắp, dồn đến sơn mài hoàn thiện sản phẩm.

Không chỉ tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương, đặc biệt là người lớn tuổi, HTX Đỗ Xuyên còn góp phần truyền giữ kỹ năng nghề cho các thế hệ sau. “Càng làm càng thấy yêu nghề. Mỗi sản phẩm hoàn thành là một niềm vui vì mình vẫn lưu giữ được nghề truyền thống mà cha ông truyền lại,” bà Nguyễn Thị Dung chia sẻ.

Hiện nay, mỗi năm hàng nghìn sản phẩm của HTX Đỗ Xuyên được xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia châu Âu.

Năm 2021, HTX có 8 sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh, tiêu biểu như: “Con Rồng cháu Tiên”, “Ươm mầm phát triển”, “Trăm hoa đua nở” cùng nhiều dòng khay, mâm, đồ trang trí mang đậm bản sắc văn hóa Việt.

Hiện nay, mỗi năm hàng nghìn sản phẩm của HTX Đỗ Xuyên được xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia châu Âu. Những sản phẩm này không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa làng nghề Việt Nam ra thế giới.

Câu chuyện của làng nghề mây tre đan Đỗ Xuyên cho thấy, bảo tồn di sản văn hóa không đồng nghĩa với bảo thủ. Ngược lại, giữ được cốt lõi truyền thống, đồng thời đổi mới sáng tạo chính là con đường để làng nghề tồn tại và phát triển bền vững.

Từ những nan tre mộc mạc nơi quê hương đất Tổ, các thế hệ người dân Đỗ Xuyên đang tiếp tục viết nên câu chuyện về sự bền bỉ của văn hóa Việt trong dòng chảy hội nhập.

Nam Anh - Thu Hường