Độc đáo rối cạn Tế Tiêu

Một buổi biểu diễn múa rối ngay tại làng rối Tế Tiêu. Ảnh: Khánh Linh

Nghệ thuật múa rối độc đáo

Rối cạn Tế Tiêu được hình thành và ra đời vào thời Lê Trung Hưng. Các bậc tiên hiền khi đi qua vùng màu mỡ ven dòng sông Đáy đã ở lại khai hoang, lập làng, dạy người dân trồng lúa và sáng tạo ra múa rối cạn, để giải trí sau những ngày nông bận rộn. Từ đây, trò rối cạn phát triển, trở thành một hoạt động văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân. Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, phường rối Tế Tiêu là nơi duy nhất còn lưu giữ nghệ thuật múa rối cạn.

Sự độc đáo của phường rối cạn Tế Tiêu là không diễn chèo mà đưa nghệ thuật tuồng vào các vở diễn - một loại hình sân khấu đòi hỏi kỹ thuật cao, giàu tính ước lệ và vũ đạo. Con rối phải cử động đủ bốn chi, đặc biệt là động tác chân, khiến mọi chuyển động đều hiện rõ trước mắt khán giả. Hệ thống khớp và máy điều khiển của rối Tế Tiêu được thiết kế riêng, tạo nên khả năng diễn xuất linh hoạt, giàu biểu cảm. Chính đặc trưng này khiến rối Tế Tiêu vừa độc đáo, vừa khó theo, đòi hỏi người nghệ nhân phải được rèn luyện lâu dài.

Nghệ nhân Phạm Công Bằng, Nghệ nhân ưu tú, Trưởng phường rối Tế Tiêu. Ảnh: Khánh Linh

Về Tế Tiêu hỏi nghệ nhân “Bằng rối” thì ai cũng biết. Ông Phạm Công Bằng (sinh năm 1976) là là Trưởng phường rối Tế Tiêu, đồng thời là Nghệ nhân ưu tú trẻ nhất Việt Nam hiện nay. Từ năm 12 tuổi, nghệ nhân Phạm Công Bằng đã sớm làm quen với nghệ thuật rối cạn. Ông sớm cảm nhận được sự kỳ diệu của từng con rối gỗ nhờ những buổi đi diễn với cha - cố nghệ nhân Phạm Văn Bể. Việc giữ nghề vì thế lại càng mang một giá trị lớn lao, vừa là đam mê, vừa là trách nhiệm. Năm 2001, ông Bằng cùng cha mình dựng lên thủy đình, sân khấu biểu diễn cả rối cạn và rối nước tại quê nhà, biến nơi đây thành một sân khấu thu nhỏ để người dân địa phương và du khách thưởng thức những buổi biểu diễn đậm bản sắc.

Theo nghệ nhân Phạm Công Bằng, rối cạn Tế Tiêu “dễ mà khó”, dễ là ở không như rối nước, sân khấu của rối cạn chỉ cần “căng phông, dựng bạt” là có thể biểu diễn ở bất cứ đâu. Còn khó là bởi, rối Tế Tiêu hay diễn các tích tuồng - sự khác biệt rõ nét so với các phường rối cạn khác chuyên diễn các tích chèo cổ. “Rối tuồng của Tế Tiêu được thiết kế đặc biệt, có thể cử động đủ cả bốn chi - một khả năng hiếm gặp trong nghệ thuật rối truyền thống. Hệ thống máy khớp và các cơ quan điều khiển bên trong cũng hoàn toàn khác biệt, không chỉ so với rối ở những nơi khác của Việt Nam mà cả trên thế giới cũng không có cấu trúc tương tự”, nghệ nhân Phạm Công Bằng chia sẻ.

Nhờ những giá trị nghệ thuật độc đáo, năm 2021, nghệ thuật trình diễn rối cạn Tế Tiêu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ảnh: Khánh Linh

Theo nghệ nhân Phạm Công Bằng, để bước vào thế giới rối, trước hết phải có một con rối được tạo hình độc đáo, nhưng vẫn giữ bản sắc Việt. Nghệ nhân phải thổi hồn văn hóa dân tộc vào từng khối gỗ, lớp sơn để người xem nhận ra ngay tinh thần Việt. Những nhân vật như ông lão giáo đầu, quan lại, nông dân, phú ông, hay thầy đồ quen thuộc làng quê; những vở rối “Thạch Sanh chém Trăn Tinh” mang ý nghĩa sâu sắc về tinh thần chính nghĩa, lòng dũng cảm và chiến thắng của cái thiện trước cái ác, hay vở "Trò xay lúa, giã gạo, cày, bừa" kể về cuộc sống lao động vất vả, nhưng đầy ắp tình người của bà con nông dân…

Những nhân vật rối đầy màu sắc hiện lên sống động, mang theo hơi thở văn hóa truyền thống. Ảnh: Khánh Linh

Hành trình giữ hồn rối

Trong dòng chảy hội nhập và phát triển, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đang đứng trước không ít thách thức. Tuy nhiên, nhờ những chính sách bảo tồn và nỗ lực từ cộng đồng, múa rối Việt Nam đang dần hồi sinh, xuất hiện ngày càng nhiều tại các sự kiện văn hóa lớn như Festival Huế, các hội diễn toàn quốc, hay trong không gian phố đi bộ và các bảo tàng. Nhiều đơn vị lữ hành cũng đưa múa rối vào tour tham quan phố cổ, biến nghệ thuật truyền thống này thành một điểm nhấn văn hóa đặc sắc đối với du khách trong và ngoài nước.

Nhắc đến định hướng phát triển tương lai của loại hình nghệ thuật này, ông Phạm Công Bằng chia sẻ, nước ta đang trong thời kỳ hội nhập, nên khán giả thường bị cuốn hút bởi những phương tiện giải trí khác hấp dẫn mà quên đi những giá trị văn hóa của dân tộc. Không chỉ rối, mà nhiều môn nghệ thuật truyền thống đều gặp khó khăn. Chính vì thế, cá nhân ông luôn đau đáu với suy nghĩ, muốn nghệ thuật truyền thống có sức sống, thì cần thổi hơi thở đương đại vào nghệ thuật, điều đó sẽ thu hút các bạn trẻ hơn.

Để làm ra một con rối phải trải qua rất nhiều công đoạn, đòi hỏi bàn tay khéo léo của những người nghệ nhân. Ảnh: Khánh Linh

Một điểm đáng chú ý nữa là hiện cách lan tỏa tình yêu văn hóa dân gian của rối Tế Tiêu cũng hết sức đặc biệt. Đó là không chỉ sáng tạo trong các vở diễn để phù hợp với đương đại, mà với mong muốn tìm người kế cận giữ nghề cho đời sau, hằng năm, phường rối Tế Tiêu đều mở các lớp dạy nghề, truyền nghề, hay đơn giản hơn là các lớp trải nghiệm múa rối cho học sinh trên địa bàn.

Hiện nay, dự án xây dựng Khu bảo tồn rối cạn Tế Tiêu đã dần hoàn thiện, tại đây du khách có thể chiêm ngưỡng quy trình chế tác rối, trải nghiệm không gian biểu diễn và tương tác trực tiếp với nghệ nhân. Bảo tàng không chỉ bảo tồn rối cạn, mà còn giới thiệu các loại rối cổ truyền Việt Nam, góp phần quảng bá di sản văn hóa. Kết hợp với các điểm du lịch lân cận, như: Hương Sơn, Quan Sơn, Tuy Lai… nơi đây được kỳ vọng tạo động lực để rối cạn Tế Tiêu tiếp tục phát triển bền vững.

Khu bảo tồn rối cạn Tế Tiêu đang được từng bước hoàn thiện, với định hướng trở thành điểm đến tập trung tinh hoa nghề. Ảnh: Khánh Linh

Nghệ thuật truyền thống chỉ thực sự trường tồn khi có người gìn giữ, tiếp nối, các thành viên của phường rối Tế Tiêu, với tình yêu mãnh liệt và lòng kiên trì bền bỉ, đang từng ngày nỗ lực để di sản quê hương được tỏa sáng trên sân khấu trong nước và quốc tế.

Khánh Linh