Đọc sách thành 'liều thuốc giải' cho não nghiện điện thoại

Một buổi gặp của Silent Book Club (Câu lạc bộ Đọc sách Im lặng) tại Atlanta (Mỹ) bắt đầu như nhiều cuộc gặp mặt thông thường. Mọi người trò chuyện, nhâm nhi đồ uống tại Margaret Mitchell House - ngôi nhà lịch sử nơi nữ văn sĩ Margaret Mitchell viết Gone With the Wind (Cuốn theo chiều gió), nay là bảo tàng.

Khoảng nửa giờ sau, cả không gian chìm vào im lặng. Trong một giờ tiếp theo, chỉ còn tiếng lật sách, trước khi mọi người tiếp tục trò chuyện. Đó là cách Silent Book Club vận hành tại hàng trăm thành phố trên thế giới. Cuốn sách không phải chủ đề bắt buộc, mà là “chất xúc tác” giúp những người xa lạ kết nối.

Cùng với các reading party (tiệc đọc sách) hay cộng đồng BookTok trên TikTok, Silent Book Club là một phần của làn sóng khuyến khích mọi người đọc sách vì niềm vui. Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh thói quen đọc sách giải trí tại Mỹ suy giảm đáng kể.

CNN dẫn nghiên cứu công bố năm 2025, dựa trên dữ liệu của hơn 236.000 người, cho thấy thời lượng người Mỹ dành cho việc đọc vì sở thích cá nhân đã giảm liên tục trong 20 năm qua.

Trong khi đó, tỷ lệ trầm cảm, căng thẳng và các vấn đề liên quan đến giấc ngủ vẫn gia tăng. Chia sẻ với CNN, Jessica Bone, nghiên cứu viên cao cấp về thống kê, dịch tễ học tại University College London, cho biết việc xây dựng lại thói quen đọc sách “có thể còn quan trọng hơn trước” đối với sức khỏe tinh thần.

Đọc sách giúp não bộ ‘giảm tải’ thông tin

Sự xuất hiện của các câu lạc bộ đọc sách không đồng nghĩa ngày càng nhiều người trưởng thành quay lại đọc sách giải trí.

Một góc Margaret Mitchell House, địa điểm tổ chức buổi đọc sách tại Atlanta. Ảnh: Chase Lanier Photography.

Khái niệm “đọc vì niềm vui” bao gồm nhiều hình thức như sách in, sách điện tử, báo và tạp chí. Tuy nhiên, việc dành một khoảng thời gian cố định để đọc có thể giúp duy trì thói quen tốt hơn so với đọc khi có thời gian rảnh.

Những người tham gia buổi gặp tại Atlanta chia sẻ chính việc có một “cuộc hẹn” mỗi tuần khiến họ thực sự dành thời gian để đọc, thay vì liên tục trì hoãn giữa vô số công việc và thiết bị điện tử. Giá trị của các mô hình như Silent Book Club có thể nằm ở việc giúp người đã có thói quen đọc duy trì thời gian với sách và thử những thể loại mới.

Thói quen đọc sách từ lâu đã được chứng minh là có nhiều lợi ích cho não bộ. Việc đọc giúp mở rộng vốn từ, tăng hiểu biết và kích thích trí tưởng tượng. LitHub, website văn học trực tuyến nổi tiếng của Mỹ,chia sẻ một nghiên cứu công bố năm 2020 cũng cho thấy người lớn tuổi đọc sách ít nhất một lần mỗi tuần có nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn.

LitHub cũng chỉ ra các nghiên cứu khác ghi nhận tác động tích cực của việc đọc đối với sức khỏe thể chất và tinh thần. Hoạt động này giúp giảm căng thẳng, giảm lo âu, cải thiện các triệu chứng trầm cảm và hỗ trợ nâng cao chất lượng giấc ngủ.

Thậm chí, nghiên cứu công bố năm 2017 còn chỉ ra mối liên hệ giữa thời gian đọc sách nhiều hơn và tỷ lệ tử vong thấp hơn.

Đọc sách giữa nhiều lựa chọn giúp người đọc dễ tìm thấy chủ đề mình yêu thích. Ảnh: Ksenia Chernaya/Pexels.

Dẫn lời Sam Helmick, Chủ tịch Hiệp hội Thư viện Mỹ, CNN nhấn mạnh một trong những lợi ích lớn nhất của việc đọc nằm ở khả năng giúp não bộ “giảm tải”. Khác với việc tiếp nhận thông tin để giải quyết công việc hay học tập, đọc sách giải trí cho phép não tiếp nhận nội dung mà không chịu áp lực về mục tiêu hay kết quả.

Đó cũng là khoảng nghỉ hiếm hoi trong bối cảnh nhiều người liên tục chuyển đổi giữa email, tin nhắn, mạng xã hội và các luồng thông tin ngắn trên điện thoại. Đọc sách còn có thể nuôi dưỡng khả năng đồng cảm. Mỗi cuốn sách mở ra thêm một cuộc đời, một trải nghiệm hay một góc nhìn mới, giúp người đọc hiểu thế giới và con người qua những trải nghiệm mà họ không trực tiếp trải qua.

Giải pháp cho vòng lặp dopamine

Bên cạnh Silent Book Club, Reading Rhythms cũng tổ chức các tiệc đọc sách tại nhiều thành phố trên thế giới nhằm kết nối những người yêu việc đọc. Mô hình này không giới hạn tài liệu người tham gia mang theo, từ tiểu thuyết, giáo trình tài chính doanh nghiệp đến sách nói đều được chào đón. Điều quan trọng không phải đọc gì, mà là dành thời gian thực sự cho việc đọc.

Nhiều người dành hàng giờ mỗi ngày cho điện thoại và các nội dung ngắn. Ảnh: Shvets Production.

Đọc vì sở thích cũng không chỉ giới hạn ở sách giấy, mà còn bao gồm sách điện tử, báo, tạp chí hay sách nói. Tuy nhiên, việc đọc trên điện thoại và các thiết bị điện tử dễ bị gián đoạn bởi thông báo hoặc nội dung khác, khiến thời gian tập trung bị rút ngắn.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở bản thân thiết bị mà còn ở cách não bộ phản ứng với môi trường số. Việc liên tục tiếp nhận các nội dung ngắn trên mạng xã hội hay chuyển từ liên kết này sang liên kết khác khiến con người dễ rơi vào “vòng lặp dopamine” - khi não liên tục tìm kiếm những kích thích mới để duy trì cảm giác hứng thú.

Theo thời gian, việc liên tục tìm kiếm kích thích mới có thể khiến khả năng tập trung vào một nội dung dài trở nên khó khăn hơn. Hệ quả là việc dành sự chú ý cho một nội dung dài như đọc sách ngày càng trở nên khó khăn.

Chính vì vậy, Reading Rhythms áp dụng một “quy tắc nhẹ nhàng” là hạn chế sử dụng màn hình trong các buổi gặp. Mục tiêu không phải khuyến khích mọi người từ bỏ công nghệ, mà tạo ra một khoảng thời gian đủ dài để não bộ tạm ngắt khỏi việc tiếp nhận thông tin liên tục. Đọc sách có thể trở thành một cách giảm thời gian tiếp xúc với các nội dung ngắn và sự kích thích tức thời.

Các thành viên Silent Book Club cùng đọc sách trong không gian yên tĩnh. Ảnh: Silent Book Club.

Những không gian đọc không bị gián đoạn như vậy cũng là điều nhiều người tìm đến khi tham gia Silent Book Club. Dù việc xây dựng thói quen đọc ở tuổi trưởng thành khó hơn nhiều so với thời còn đi học, điều đó vẫn hoàn toàn khả thi nếu mỗi người tạo một khoảng thời gian cố định mỗi ngày, chẳng hạn vào sáng sớm hoặc trước khi đi ngủ.

Khi được lặp lại đủ lâu, khoảng thời gian này sẽ dần trở thành một phần tự nhiên trong nhịp sinh hoạt hàng ngày. Bên cạnh đó, người đọc cũng không nên tạo áp lực phải hoàn thành mọi cuốn sách mình bắt đầu.

Việc thử nhiều đầu sách, sẵn sàng gấp lại một cuốn không còn phù hợp để chuyển sang lựa chọn khác là điều bình thường. Mục tiêu của việc đọc vì niềm vui không phải hoàn thành một “chỉ tiêu”, mà là duy trì hứng thú và sự kết nối với sách.

CNN dẫn lời các chuyên gia cho rằng sự tò mò mới là động lực bền vững nhất để hình thành thói quen đọc. Giống như trẻ em thường bắt đầu từ một chủ đề mình yêu thích rồi tiếp tục khám phá qua sách, phim hay video, người trưởng thành cũng nên lựa chọn những cuốn sách gắn với sở thích cá nhân, từ ôtô, ẩm thực đến những lĩnh vực khơi gợi hứng thú.

Ngược lại, việc đặt ra những mục tiêu cứng nhắc như phải đọc bao nhiêu phút mỗi ngày đôi khi lại làm giảm đi niềm vui vốn có của việc đọc. Điều quan trọng hơn cả là tìm cách đọc phù hợp và duy trì đủ lâu để hình thành thói quen.