Đổi mới cơ chế thưởng sáng kiến: Ưu đãi thuế và không chỉ 'thưởng một lần'

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng trao đổi, thảo luận với các đại biểu Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Sáng 5/6, tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia (Hà Nội), trong khuôn khổ Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, chương trình Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng trao đổi, thảo luận với các đại biểu đã diễn ra sôi nổi. Với chủ đề "Công đoàn Việt Nam đồng hành với Chính phủ nâng cao năng suất lao động, thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số", diễn đàn đã ghi nhận nhiều ý kiến tâm huyết nhằm đưa các phong trào thi đua lao động đi vào thực chất.

Lao động giỏi, năng suất cao nhưng thu nhập có tốt?

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Hoàng Phúc Long, Chủ tịch Công đoàn Liên doanh Việt-Nga Vietsovpetro (thuộc Công đoàn Dầu khí Việt Nam) nhấn mạnh, Đảng và Chính phủ đang chỉ đạo quyết liệt việc thực hiện tăng trưởng 2 con số nhằm hoàn thành các mục tiêu chiến lược 100 năm của đất nước. Để hiện thực hóa mục tiêu này, thúc đẩy tăng năng suất lao động thông qua các phong trào thi đua là phương thức đặc biệt quan trọng.

Minh chứng từ thực tiễn, ông Long cho biết phong trào đổi mới sáng tạo của Petrovietnam thời gian qua đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần trách nhiệm của người lao động. Hơn 5.000 đề tài, sáng kiến có giá trị đã được đóng góp, làm lợi cho tập đoàn hàng ngàn tỷ đồng. Nhiều sáng kiến vinh dự nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về khoa học công nghệ, góp phần giúp Petrovietnam duy trì đà tăng trưởng 2 con số.

Tuy nhiên, ông Long cũng thẳng thắn nhìn nhận một thực tế rằng không phải doanh nghiệp nào cũng làm tốt công tác này. Nhiều nơi, phong trào thi đua vẫn mang tính "kỳ cuộc," thiếu liên tục. Đáng nói, dù pháp luật đã có quy định, nhưng chế độ khen thưởng ở nhiều đơn vị chưa tương xứng với giá trị sáng kiến.

Ông Hoàng Phúc Long, Chủ tịch Công đoàn Liên doanh Việt-Nga Vietsovpetro (VSP) đưa ra đề xuất hoàn thiện cơ chế thưởng sáng kiến. (Ảnh: PV/Vietnam+)

"Thậm chí, có doanh nghiệp không công khai giá trị làm lợi và hiệu quả kinh tế của các sáng kiến. Điều này vô hình trung làm triệt tiêu động lực, khiến người lao động không còn mặn mà tìm tòi, nghiên cứu để tăng năng suất," ông Long trăn trở.

Từ đó, đại diện Công đoàn Vietsovpetro kiến nghị Chính phủ tiếp tục hoàn thiện cơ chế thưởng sáng kiến, buộc người sử dụng lao động phải khen thưởng tương xứng với công sức và giá trị làm lợi; gắn chặt sự sáng tạo, năng suất với thu nhập. Đồng thời, tổ chức Công đoàn cần lấy hiệu quả sản xuất và quyền lợi người lao động làm thước đo cho các phong trào thi đua.

Ông Long cũng bày tỏ sự kỳ vọng lớn vào phong trào thi đua "Lao động giỏi, Năng suất cao, Thu nhập tốt" do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam phát động. Đây là phong trào có mục tiêu, có tính hướng đích rất rõ ràng, đó là lao động giỏi phải tạo nên năng suất cao, năng suất cao phải đi đôi với thu nhập tốt. Điểm nhấn mang tính hành động của nhiệm kỳ mới là thay vì tổ chức văn nghệ chào mừng như truyền thống, phong trào này sẽ được phát động ngay sau Đại hội vào ngày 7/6 tại 51 điểm cầu trên toàn quốc.

"Ở đâu có sáng kiến, ở đó phải được ghi nhận xứng đáng"

Trao đổi và giải đáp các kiến nghị của đại biểu dưới sự phân công của Thủ tướng Chính phủ, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Mạnh Khương bày tỏ sự đồng tình cao với quan điểm cần hoàn thiện cơ chế khuyến khích, tôn vinh người lao động.

Thứ trưởng Bộ Nội vụ thừa nhận, bên cạnh những đơn vị làm tốt, vẫn còn tình trạng phong trào thi đua mang tính hình thức, công tác ghi nhận và khen thưởng chưa thực sự tương xứng.

Về hành lang pháp lý, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Khương khẳng định pháp luật hiện hành (bao gồm Luật Thi đua, khen thưởng 2022, các Nghị định 152/2025/NĐ-CP, 13/2012/NĐ-CP và Thông tư 18/2013/TT-BKHCN) đã xác lập cơ sở vững chắc để bảo vệ quyền lợi của tác giả sáng kiến. Người có sáng kiến không chỉ được xét tặng danh hiệu thi đua mà còn có quyền hưởng thù lao và lợi ích vật chất theo thỏa thuận.

Đặc biệt, thực hiện Nghị quyết số 27 về cải cách chính sách tiền lương, nhiều cơ quan, đơn vị đã bố trí quỹ tiền thưởng bằng 10% tổng quỹ tiền lương. Đây là nguồn lực quan trọng để người đứng đầu chủ động, kịp thời thưởng xứng đáng cho các cá nhân có sáng kiến, giải pháp hiệu quả.

"Điều quan trọng không chỉ là có quy định, mà phải bảo đảm các quy định đó đi vào cuộc sống. Tinh thần chung là ở đâu có sáng kiến, ở đó phải được ghi nhận xứng đáng. Người lao động càng đóng góp nhiều thì càng phải được tôn vinh và hưởng thành quả tương xứng," Thứ trưởng nhấn mạnh.

Đại diện Bộ Nội vụ cũng lưu ý, cần đổi mới cách hiểu về "sáng kiến." Đó không chỉ là những phát minh công nghệ to lớn, mà còn bao gồm các giải pháp quản lý, cải tiến quy trình làm việc hay nâng cao chất lượng tác nghiệp hàng ngày. Ngay cả đội ngũ lãnh đạo cũng cần thay đổi nhận thức để mở rộng diện ghi nhận, khích lệ người lao động.

Ông Nguyễn Mạnh Khương, Thứ trưởng Bộ Nội vụ khẳng định Phong trào thi đua phải thực sự gắn với quyền và lợi ích của người lao động. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Trong thời gian tới, Bộ Nội vụ cam kết sẽ phối hợp chặt chẽ cùng Bộ Khoa học và Công nghệ, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam rà soát, đánh giá lại các quy định hiện hành. Mục tiêu hướng tới là đề xuất các chính sách khuyến khích mạnh mẽ hơn nữa; gắn chặt phong trào thi đua với năng suất, chất lượng và thu nhập thực tế.

"Phong trào thi đua phải thực sự gắn với quyền và lợi ích của người lao động. Có như vậy mới tạo ra môi trường thuận lợi để mỗi cá nhân phát huy trí tuệ, cống hiến hết mình cho sự phát triển của doanh nghiệp, của ngành và của đất nước," Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Khương cho hay.

Đổi mới chính sách thưởng sáng kiến

Phát biểu chỉ đạo tại chương trình, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cho biết thời gian tới, Chính phủ sẽ quyết liệt chỉ đạo việc hoàn thiện các quy định pháp luật, trọng tâm là chính sách về thi đua, khen thưởng. Trong đó, Bộ Nội vụ được giao chủ trì, phối hợp rà soát và trao đổi cụ thể về mức thưởng dành cho các sáng kiến.

Nhìn nhận vào thực tế, Thủ tướng chỉ rõ mức thưởng sáng kiến thời gian qua chưa được các doanh nghiệp áp dụng rộng rãi, dẫn đến việc chưa tạo ra động lực đủ mạnh để khơi dậy sức sáng tạo của người lao động. Hơn nữa, Luật và Nghị định liên quan đã được ban hành từ năm 2012, đến nay cần được cập nhật, sửa đổi cho phù hợp với tình hình mới.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, Chính phủ sẽ yêu cầu các Bộ, ngành khẩn trương nghiên cứu, đề xuất những giải pháp mới nhằm hỗ trợ doanh nghiệp thúc đẩy các sáng kiến như việc nghiên cứu các cơ chế, chính sách ưu đãi về thuế, tạo đòn bẩy để doanh nghiệp có thêm động lực đẩy mạnh các phong trào khuyến khích người lao động có sáng kiến đổi mới sáng tạo.

Đặc biệt, người đứng đầu Chính phủ nhấn mạnh định hướng mang tính đột phá trong phương thức khen thưởng. Đối với những sáng kiến mang lại hiệu quả, chất lượng thiết thực cho hoạt động sản xuất kinh doanh, không nên chỉ dừng lại ở việc "thưởng một lần". Thay vào đó, cần nghiên cứu cơ chế thưởng theo mức gia tăng thu nhập, lợi nhuận mà doanh nghiệp đạt được nhờ chính sáng kiến đó./.