Đổi mới kỹ thuật lập pháp: Chìa khóa cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh

Tiến sĩ Phan Đức Hiếu trao đổi về quá trình cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường, đầu tư kinh doanh tại Việt Nam. (Ảnh: Có sử dụng yếu tố AI trong thiết kế)

Để thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao, yêu cầu nâng cao hiệu quả cải cách thủ tục hành chính ngày càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, , cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh không phải là việc "làm một lần là xong".

Tiến sĩ Phan Đức Hiếu, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đã có những chia sẻ thẳng thắn về giải pháp đổi mới kỹ thuật lập pháp và cơ chế ngăn chặn từ sớm các điều kiện kinh doanh ẩn để tạo động lực cho doanh nghiệp phát triển, góp phần thúc đẩy tăng trưởng cao, bền vững theo mục tiêu của Chính phủ và Quốc hội.

Tiến sĩ Phan Đức Hiếu, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội.

Cải cách thể chế là một quá trình liên tục

Phóng viên: Thưa ông Phan Đức Hiếu, chủ trương cải cách thể chế đã và đang được triển khai mạnh mẽ, nhưng thực tế quá trình cắt giảm điều kiện kinh doanh đôi khi vẫn rơi vào tình trạng “bế tắc” trước một “rừng” các điều kiện chằng chịt liên quan đến nhau. Xin ông cho biết nguyên nhân của những điểm nghẽn khi triển khai cắt giảm thực chất điều kiện kinh doanh hiện nay và lỗ hổng nằm ở tư duy làm luật hay ở khâu giám sát thực thi?

Ông Phan Đức Hiếu: Trước hết, cần phải khẳng định thể chế vô cùng quan trọng trong việc thúc đẩy các hoạt động kinh tế-xã hội, đặc biệt là với doanh nghiệp. Thể chế tốt sẽ thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp. Nhìn lại chặng đường 20 năm, cần phải ghi nhận những kết quả đáng kể của quá trình cải cách thể chế ở 3 khía cạnh.

Tư duy cải cách thể chế đã được thể hiện rất rõ và mạnh mẽ trong thời gian vừa qua, đặc biệt ở thời điểm hiện tại. Trước đây tư duy định hướng cải cách đôi khi chỉ dừng lại ở các cuộc thảo luận, nhưng nay đã được ghi nhận rõ nét trong các định hướng chủ trương, nghị quyết cụ thể của Quốc hội và Chính phủ.

Về cơ chế thực hiện, Quốc hội đã có những sáng kiến về cải cách thể chế, điển hình là Nghị quyết số 206/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật, cho phép có những cơ chế đặc thù trong việc sửa đổi, bổ sung các luật khi có phát sinh mâu thuẫn, vướng mắc bằng hình thức nghị quyết.

Và đến nay kết quả đạt được đáng ghi nhận. Rất nhiều luật pháp được cải cách mạnh mẽ; nhiều hành vi, điều kiện kinh doanh và giấy phép kinh doanh được cắt giảm.

Bên cạnh đó, vẫn tồn tại các vấn đề và thách thức cốt lõi hiện nay. Cần khẳng định rằng cải cách thể chế là một quá trình liên tục, bám sát sự vận động của kinh tế-xã hội chứ không phải "làm một lần là xong". Khó khăn hiện tại nằm ở 2 điểm:

Thách thức thứ nhất đến từ việc thiết kế chính sách đến hành động thực tế. Việc đưa các định hướng tư duy biến thành điều luật cụ thể vẫn là một thách thức rất lớn. Thí dụ: Tư duy định hướng yêu cầu "thể chế phải kiến tạo thúc đẩy", nhưng khi xây dựng một quy định cụ thể thì rất khó để định nghĩa thế nào là thúc đẩy mà không vô tình tạo ra các giấy phép con hoặc điều kiện kinh doanh mới.

Thách thức thứ hai hai là vấn đề thực thi trên thực tế. Cùng một văn bản luật, nhưng có sở, ngành, địa phương thực hiện được, trong khi nơi khác lại gặp khó khăn vướng mắc. Điều này chứng minh điểm nghẽn nằm ở khâu thực thi chứ không chỉ ở văn bản.

Việc cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh sẽ tác động mạnh mẽ đến các doanh nghiệp. (Ảnh: THÀNH ĐẠT)

Cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ

Phóng viên: Thưa ông, từ những thách thức lớn về khoảng cách giữa thiết kế chính sách và quá trình thực thi thực tế mà ông vừa chỉ ra, đâu là những giải pháp căn bản để tháo gỡ tận gốc các điểm nghẽn này để khắc phục tình trạng chồng chéo quy định giữa các ngành, các cấp?

Ông Phan Đức Hiếu: Để giải quyết các thách thức trên, cần tập trung các giải pháp căn bản. Cụ thể là thay đổi tư duy bằng kỹ thuật lập pháp, tức là hợp nhất các văn bản quy phạm pháp luật. Hiện nay mỗi luật thường chỉ điều chỉnh một vấn đề của một bộ ngành, đứng ở góc độ bộ ngành thì hợp lý. Nhưng một dự án thực tế của doanh nghiệp phải trải qua nhiều bước, liên quan nhiều bộ ngành. Khi ghép chung lại sẽ gây ra tình trạng thừa, trùng lặp hoặc thủ tục rườm rà không cần thiết.

Vì vậy trong thời gian tới, nên gộp một số luật lại với nhau để tính hệ thống cao hơn. Về văn bản hướng dẫn, hiện tại mỗi nghị định hướng dẫn một luật nên dễ trùng lặp. Thay vào đó, đối với cùng một vấn đề (thí dụ: dự án đầu tư), Chính phủ nên ban hành một nghị định duy nhất hướng dẫn nhiều luật.

Giải pháp thứ hai, cần nhấn mạnh cơ chế giải quyết khó khăn, vướng mắc trong thực thi. Khi vướng mắc xảy ra, doanh nghiệp không biết phải kêu ai, cơ chế lắng nghe và giải quyết chưa hiệu quả. Vì vậy, cần thành lập một Tổ công tác đặc biệt có địa chỉ cụ thể, gồm các chuyên gia ở địa phương hoặc Trung ương. Tổ này không chỉ có nhiệm vụ ghi nhận mà phải có thẩm quyền lắng nghe và xử lý trực tiếp các vướng mắc về thủ tục cho doanh nghiệp và người dân. Qua đó, người dân biết rõ ai đang xử lý và xử lý như thế nào, giúp cán bộ thực thi cũng yên tâm hơn.

Bài học từ 20 năm qua chỉ ra, khi cắt giảm điều kiện kinh doanh, bắt buộc phải có cơ chế kiểm soát chặt chẽ để tránh tình trạng các điều kiện kinh doanh mới ra đời dưới hình thức khác, khiến những thứ đã cắt giảm lại "quay trở lại".

Cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh hiệu quả tạo động lực phát triển cho doanh nghiệp. (Ảnh minh họa: ĐỖ BẢO)

Chuyển mạnh sang cơ chế giám sát nội dung

Phóng viên: Từ vị trí cơ quan lập pháp tối cao, Quốc hội sẽ có sự "chuyển mình" như thế nào trong phương thức giám sát giai đoạn 2026-2030? Chúng ta có công cụ phản biện nào đủ mạnh để kiểm soát chặt các Thông tư, Nghị định cài cắm điều kiện kinh doanh nhằm gây khó cho doanh nghiệp?

Ông Phan Đức Hiếu: Về sự thay đổi trong chủ trương giám sát của Quốc hội, đối với câu chuyện cải cách thể chế như hiện nay, chủ trương của Quốc hội sẽ thay đổi về chất trong câu chuyện về giám sát.

Trước đây, việc giám sát thường tập trung vào việc khi một văn bản luật được ban hành thì các nghị định hướng dẫn thi hành có được ban hành đầy đủ không? Có kịp thời gian không?

Theo chủ trương mới, sẽ giám sát mạnh mẽ hơn nữa về mặt nội dung. Sắp tới đây, ngay cả ở Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội và Quốc hội đều đã có chủ trương chuyển mạnh sang giám sát xem các văn bản hướng dẫn thi hành như vậy có thực sự đúng tinh thần cải cách của luật hay chưa? Có đặt thêm ra các thủ tục khác không?

Tôi cũng suy nghĩ về kênh phản biện thông tin của Quốc hội. Tức là không chỉ dừng lại ở mức độ ghi nhận thông tin, phản ánh theo con đường giải quyết khiếu nại, tố cáo như các kênh truyền thống trước đây. Việc xử lý kiến nghị bài bản hơn. Các kiến nghị của cộng đồng doanh nghiệp cần phải được nghiên cứu, tập hợp một cách bài bản để từ đó Quốc hội có ý kiến sang các cơ quan thực thi như Chính phủ và các bộ, ngành.