Đổi mới quản lý đo lường, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và bảo vệ người tiêu dùng

Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật. (Ảnh: MST)

Cùng với yêu cầu giảm chi phí tuân thủ, việc hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường đặt ra nhiệm vụ bảo đảm độ tin cậy của kết quả đo và tăng cường cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.

Sau gần 15 năm thi hành, Luật Đo lường cần được sửa đổi, bổ sung để khắc phục những bất cập, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việc sửa đổi cũng hướng tới cải cách thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền, tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp và người dân.

Theo Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, dự thảo tập trung vào ba trụ cột: chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý; phát triển năng lực đo lường quốc gia, phát huy vai trò doanh nghiệp; phân cấp gắn với cải cách thủ tục hành chính.

Dự thảo không thay đổi phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng của Luật Đo lường hiện hành, tiếp tục được xây dựng theo hình thức sửa đổi, bổ sung một số điều. Dự án Luật dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Chuyển đổi số gắn với đổi mới phương thức quản lý

Một nội dung trọng tâm của dự thảo là bổ sung các quy định về nền tảng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, kết quả đo lường số hóa và việc quản lý, khai thác dữ liệu trên môi trường số; đồng thời chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ theo chuẩn mực quốc tế.

Trên cơ sở dữ liệu, hoạt động kiểm tra được chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm, thực hiện theo mức độ rủi ro. Cách tiếp cận này hướng tới thay đổi phương thức quản lý, nâng cao khả năng giám sát và độ tin cậy của kết quả đo, thay vì chỉ số hóa những thủ tục hiện có.

Để phát triển năng lực đo lường quốc gia, dự thảo bổ sung định hướng phát triển đo lường khoa học, đo lường công nghiệp; ưu tiên chuẩn đo lường phục vụ công nghệ chiến lược, năng lượng mới, kinh tế số và kinh tế xanh. Doanh nghiệp được khuyến khích đầu tư, phát triển và khai thác năng lực đo lường.

Đáng chú ý, dự thảo luật hóa Chương trình bảo đảm đo lường tại tổ chức, doanh nghiệp. Đây là công cụ giúp doanh nghiệp kiểm soát quá trình đo, giảm sai lỗi, nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh. Nguồn lực phát triển đo lường cũng được định hướng chuyển từ đầu tư đơn lẻ của Nhà nước sang kết hợp nguồn lực công với nguồn lực xã hội.

Giảm thủ tục, làm rõ trách nhiệm quản lý

Trong cải cách thủ tục hành chính, dự thảo phân định cơ chế quản lý đối với phương tiện đo nhóm 1 và nhóm 2. Dịch vụ kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo nhóm 1 thực hiện theo cơ chế tự công bố năng lực, tự chịu trách nhiệm. Đối với phương tiện đo nhóm 2 phục vụ quản lý bắt buộc, Nhà nước đánh giá và chỉ định tổ chức đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.

Dự thảo đồng thời đề xuất bỏ thủ tục chứng nhận chuẩn công tác; xóa bỏ phân loại hàng đóng gói sẵn và thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng dấu định lượng. Trách nhiệm quản lý phép đo chuyên ngành của các bộ được làm rõ; thẩm quyền kiểm tra được phân định giữa trung ương, cấp tỉnh và cấp xã, phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Theo cơ quan trình dự án Luật, những sửa đổi này tạo cơ sở pháp lý để cắt giảm, đơn giản hóa tám thủ tục hành chính, giảm hồ sơ, giấy tờ và thời gian chờ giải quyết. Qua đó, doanh nghiệp được giảm chi phí tuân thủ, tăng quyền chủ động trong sản xuất, kinh doanh. Các biện pháp cần thiết vẫn được duy trì nhằm bảo đảm độ chính xác của phép đo, phòng, chống gian lận thương mại và bảo vệ người tiêu dùng.

Tuy nhiên, việc chuyển sang phương thức quản lý mới đòi hỏi các cơ chế giám sát phải được quy định rõ. Trong quá trình thẩm tra, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng Lã Thanh Tân đề nghị làm rõ sự khác biệt giữa mô hình quản lý đo lường mới với Luật hiện hành, nhất là định hướng chuyển từ quản lý phương tiện đo sang quản lý độ tin cậy của kết quả đo, kết hợp quản lý rủi ro và chuyển đổi số.

Ông cũng đề nghị xác định rõ các cấu phần của hạ tầng kỹ thuật đo lường quốc gia, chủ thể đầu tư, cơ chế vận hành, nguồn kinh phí và mối quan hệ giữa Nhà nước với doanh nghiệp, tránh tạo khoảng trống pháp lý khi triển khai.

Bảo đảm quyền tiếp cận dữ liệu đo lường của người tiêu dùng

Cùng với yêu cầu tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, cơ chế bảo vệ người tiêu dùng là vấn đề được đặt ra trong quá trình hoàn thiện dự thảo, nhất là đối với các phép đo liên quan đến điện, nước, xăng dầu, khí đốt.

Góp ý về Điều 34c và Điều 52, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà cho rằng, dự thảo mới công nhận dữ liệu số phục vụ quản lý nhà nước nhưng chưa có cơ chế để người dân trực tiếp truy xuất, giám sát dữ liệu đo lường theo thời gian thực, làm căn cứ giải quyết tranh chấp.

Theo ông, cần làm rõ cơ chế công khai, minh bạch dữ liệu gốc và nhật ký ghi vết, bởi doanh nghiệp quản lý toàn bộ dữ liệu số trong khi người tiêu dùng thiếu cơ chế tiếp cận thông tin.

Một vấn đề khác là dự thảo chưa quy định cơ chế hoàn trả tiền thu thừa và bồi thường trực tiếp khi có sai lệch. Với những sai số nhỏ phát sinh hằng tháng, việc áp dụng Bộ luật Dân sự để giải quyết có thể phức tạp, tốn kém.

Từ đó, ông Đỗ Đức Hồng Hà đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo giải trình rõ lý do chưa quy định quyền truy xuất dữ liệu của người tiêu dùng; nghiên cứu bổ sung cơ chế bắt buộc doanh nghiệp bồi thường, hoàn trả tiền thu thừa ngay khi xác định có sai lệch.

Qua thẩm tra, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường thống nhất về sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Đo lường và xác định hồ sơ dự thảo đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua theo quy trình tại một kỳ họp. Những nội dung về hậu kiểm, quản lý theo mức độ rủi ro, phân cấp, chuyển đổi số và bảo vệ người tiêu dùng tiếp tục là trọng tâm cần làm rõ trong quá trình hoàn thiện dự án Luật.