Chuyển từ kiểm soát từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị

Phiên họp toàn thể lần thứ Năm của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường. Ảnh: Khánh Duy

Một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm duy nhất

Một trong những tư duy xuyên suốt của dự án Luật là chuyển mô hình quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm dựa trên nguy cơ, từ sản xuất ban đầu đến bàn ăn.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) thể chế hóa 4 chính sách đã được Chính phủ thông qua gồm: quản lý an toàn thực phẩm theo nguy cơ trên toàn bộ chuỗi cung ứng; cải cách cơ chế kiểm tra trên thị trường; số hóa, xây dựng hệ thống dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông; nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nêu rõ, dự thảo Luật được xây dựng theo hướng một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm duy nhất dựa trên kiểm soát nguy cơ theo chuỗi cung ứng; cải cách biện pháp quản lý, chuyển dịch từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Theo đó, không yêu cầu tất cả các thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến thực phẩm, dụng cụ, vật liệu bao gói, chứa đựng thực phẩm phải thực hiện đăng ký công bố hợp quy và có thời hạn mà chỉ yêu cầu một nhóm nhỏ thực phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng phải tiền kiểm, các thực phẩm còn lại sẽ được thực hiện hậu kiểm trên thị trường.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên phát biểu tại phiên họp

Nhằm tiếp tục nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác hậu kiểm về an toàn thực phẩm, chú trọng hậu kiểm thực tế tại cơ sở và kiểm nghiệm mẫu trên thị trường thay vì “hậu kiểm hồ sơ”, cơ quan chủ trì soạn thảo cũng đã chỉnh lý dự thảo Luật theo hướng: quy định rõ các biện pháp hậu kiểm có thể thông qua một, một số hoặc toàn bộ các biện pháp thanh tra, kiểm tra; lấy mẫu và thử nghiệm thực phẩm lưu thông trên thị trường. Việc hậu kiểm sẽ căn cứ trên kết quả phân tích nguy cơ, lịch sử tuân thủ quy định an toàn thực phẩm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm qua các cuộc thanh tra, kiểm tra trước đó hoặc có dấu hiệu vi phạm về an toàn thực phẩm.

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đánh giá cao những nội dung đã được cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý, nhất là việc xác định rõ cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

Thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ trong thanh tra, kiểm tra

Sự phát triển bùng nổ của nền kinh tế số đã xuất hiện các mô hình kinh doanh thực phẩm mới như bếp ăn trung tâm, bếp ăn ảo, kinh doanh thực phẩm chế biến qua nền tảng kỹ thuật số và phân phối thông qua cơ sở đứng tên đăng ký bản công bố. Tuy nhiên, dự thảo Luật mới chỉ ghi nhận trách nhiệm liên đới của cơ sở đứng tên đăng ký hồ sơ đăng ký bản công bố sản phẩm, công bố tiêu chuẩn sản phẩm trong phạm vi "truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm" mà bỏ trống hoàn toàn trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại về sức khỏe, tính mạng của người tiêu dùng theo quy định của pháp luật về dân sự khi xảy ra sự cố ngộ độc thực phẩm.

Nêu ra vấn đề này, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà cũng cho rằng, quy định như vậy chưa bao quát hết trách nhiệm tài chính của đơn vị đứng tên công bố đối với các sản phẩm nhập khẩu hoặc gia công lưu thông trên thị trường.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà phát biểu

Điều 13 dự thảo Luật quy định trách nhiệm của chủ quản nền tảng thương mại điện tử trung gian và mạng xã hội hoạt động thương mại điện tử chỉ dừng lại ở nghĩa vụ hành chính thuần túy là "xây dựng cơ chế kiểm duyệt, yêu cầu người bán cung cấp giấy tờ pháp lý". Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đỗ Đức Hồng Hà, quy định này chưa gắn liền với chế tài tài chính liên đới bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng.

Thực tiễn cho thấy, khi chủ sàn thương mại điện tử buông lỏng kiểm duyệt, cho phép các cơ sở sản xuất, kinh doanh không có giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoạt động trên nền tảng số, khi xảy ra sự cố ngộ độc thực phẩm tập thể, người tiêu dùng rất khó truy cứu trách nhiệm của cơ sở sản xuất thực tế, trong khi chủ sàn thương mại điện tử lại không chịu trách nhiệm liên đới bồi thường vì chỉ đóng vai trò cung cấp hạ tầng công nghệ.

Mặt khác, Điều 36 dự thảo Luật quy định về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm đối với cơ sở giao đồ ăn trực tuyến nhưng mới tập trung vào khâu đăng tải thông tin hồ sơ pháp lý, hoàn toàn bỏ trống các quy định kỹ thuật cốt lõi trong quá trình vận chuyển thực phẩm ăn ngay như: tem niêm phong an toàn chống can thiệp, giới hạn thời gian vận chuyển tối đa, thiết bị kiểm soát nhiệt độ chuyên dụng đối với thực phẩm bảo quản nóng hoặc lạnh.

Nhận thấy đây chính là điểm dễ phát sinh ô nhiễm vi sinh vật trong quá trình giao hàng, nhưng cơ quan quản lý nhà nước không thể phân định được trách nhiệm thuộc về cơ sở chế biến hay người giao hàng khi xảy ra sự cố, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đỗ Đức Hồng Hà cũng đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo giải trình rõ căn cứ pháp lý và thực tiễn của việc chưa quy định cụ thể trách nhiệm dân sự liên đới bồi thường thiệt hại đối với chủ quản nền tảng thương mại điện tử và cơ sở đứng tên đăng ký bản công bố sản phẩm khi để xảy ra sự cố an toàn thực phẩm.

Đồng thời đề nghị bổ sung ngay vào khoản 8 Điều 12, Điều 13 và Điều 36 các quy định bắt buộc về: trách nhiệm liên đới bồi thường ứng trước của chủ quản nền tảng thương mại điện tử khi không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kiểm duyệt gian hàng; quy định bắt buộc sử dụng tem niêm phong an toàn và giới hạn thời gian giao hàng tối đa đối với dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến nhằm bảo vệ tối đa sức khỏe, tính mạng của người tiêu dùng.

Về ý kiến này, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo rà soát, quy định cụ thể, khả thi chế tài và trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến và thức ăn đường phố trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Về công tác hậu kiểm và cơ chế kiểm soát quyền lực, Ủy ban ủng hộ và nhấn mạnh hậu kiểm phải đi vào thực chất, chú trọng thanh tra thực tế cơ sở và kiểm nghiệm mẫu sản phẩm lưu thông trên thị trường, chấm dứt việc “hậu kiểm trên hồ sơ” biến tướng thành tiền kiểm. Phân định rành mạch nhóm nào Nhà nước tiền kiểm, nhóm nào doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm và nhóm nào áp dụng hậu kiểm. Thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ trong thanh tra, kiểm tra; đồng thời, rà soát mức phạt tiền tối đa tại Điều 59 để bảo đảm đồng bộ, không xung đột với dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi).