Đổi mới tư duy kiến tạo không gian

Một góc Thủ đô Hà Nội. (Ảnh: BÙI NGỌC CƯỜNG)

Nghị quyết số 19-NQ/TW của Hội nghị Trung ương III khóa XIV (Nghị quyết 19) mang ý nghĩa lịch sử, vạch ra lộ trình đổi mới toàn diện nhằm đưa Việt Nam chuyển đổi sang mô hình phát triển tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập. Trong bức tranh toàn cảnh đó, đổi mới tư duy kiến tạo không gian đô thị được đặt ở vị trí trung tâm để tạo nền tảng phát triển bứt phá cho đất nước.

Quá trình triển khai Nghị quyết 19 đòi hỏi toàn hệ thống chính trị, trong đó đội ngũ những cán bộ công tác quy hoạch, xây dựng, quản lý phát triển đô thị phải tiên phong, hành động quyết liệt, chuyển đổi mạnh mẽ tư duy từ “quản lý, kiểm soát hành chính” sang “kiến tạo, dẫn dắt phát triển” để các đô thị không chỉ là động lực quan trọng trong phát triển kinh tế mà còn là không gian sống an toàn, nhân văn, bền vững và bao trùm cho các gia đình Việt Nam.

Chiến lược và động lực mới

Nhằm hiện thực hóa những chiến lược và động lực mới cho phát triển đô thị theo tinh thần của Nghị quyết 19, trước hết, việc đẩy mạnh đô thị hóa và phát triển đô thị phải trở thành động lực tăng trưởng quan trọng; tái cấu trúc không gian phát triển gắn liền với các hành lang kinh tế để hình thành các cực tăng trưởng, trung tâm đổi mới sáng tạo và đô thị xanh, thông minh có năng lực cạnh tranh quốc tế.

Cùng với đó, tăng cường liên kết vùng, liên kết ngành phải được triển khai hiệu quả để gắn kết các đô thị với nhau, tạo thành mạng lưới đô thị tương hỗ trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội. Tại đây, các đô thị lớn - với tư cách là cực tăng trưởng của vùng và quốc gia - phải đảm nhiệm vai trò là những đô thị xanh, thông minh, hiện đại, đa ngành, đa lĩnh vực, tiên phong trong việc sử dụng đất đai hiệu quả và phát triển bền vững.

Cùng với đó, để kết nối mạng lưới đô thị cả nước đồng bộ, nhiệm vụ xây dựng hệ thống hạ tầng chiến lược hiện đại, thông minh, xanh, kết nối đa phương thức và ưu tiên thích ứng với biến đổi khí hậu đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Điều này cần được triển khai có trọng tâm trọng điểm, ưu tiên hạ tầng thiết yếu để tạo sức lan tỏa lớn, đồng thời bảo đảm bền vững cả về kinh tế, xã hội và môi trường.

Một góc Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: ĐỘC LẬP

Nghị quyết 19 đề ra cơ chế phân cấp mạnh mẽ cho các đô thị lớn trong việc bảo vệ môi trường thông qua các công cụ tài chính; giao cho các đô thị này chủ động xác lập, triển khai việc thu phí môi trường, phát hành trái phiếu xanh và tổ chức vùng phát thải thấp để giải quyết các vấn đề ô nhiễm tồn tại nhiều năm.

Nghị quyết 19 mang sứ mệnh mở đường, định hình lại toàn bộ tư duy và phương thức kiến tạo không gian quốc gia. Nghị quyết không chỉ là kim chỉ nam mà còn tạo cơ sở chính trị vững chắc để tháo gỡ các điểm nghẽn, hướng tới kiến tạo và phát triển những đô thị xanh, thông minh và bền vững.

Quan điểm xuyên suốt của Nghị quyết 19 là phải tổ chức phát triển đô thị trong không gian tích hợp, đa tầng, liên thông, nhằm tạo ra sự liên kết và sức lan tỏa mạnh mẽ; kết hợp chặt chẽ với nhiệm vụ củng cố quốc phòng, an ninh ngay từ khâu hoạch định chiến lược đến quy hoạch và phân bổ nguồn lực.

Trọng tâm ưu tiên triển khai

Thực tế triển khai phát triển đô thị giai đoạn vừa qua cho thấy cần tập trung nguồn lực để ưu tiên thực hiện năm nhóm nhiệm vụ:

Thứ nhất, rà soát lại toàn bộ hệ thống quy hoạch theo tư duy tổ chức không gian đô thị đa tầng, đồng thời xây dựng các cực tăng trưởng và trung tâm đổi mới sáng tạo gắn với hành lang kinh tế lớn. Đồng thời, thiết lập một mạng lưới đô thị có sức mạnh cộng hưởng, phát huy năng lực cạnh tranh, biến đô thị thành các cực tăng trưởng thật sự, dẫn dắt và lan tỏa sự thịnh vượng trong vùng và trên cả nước.

Thứ hai, khẩn trương xây dựng quy hoạch, hoàn thiện khung pháp lý để quản lý, sử dụng không gian ngầm, ưu tiên đầu tư tại các đô thị lớn, trung tâm tài chính - thương mại và các đầu mối giao thông công cộng theo định hướng TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng). Phát triển không gian ngầm chính là dư địa phát triển mang tính chiến lược và phải được quy hoạch dựa trên các công cụ phân tích không gian để bố trí tối ưu các khu vực thương mại, dịch vụ ngầm liền mạch với hạ tầng nổi, hạn chế sự phình rộng ranh giới đô thị, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và hạ tầng, từng bước chuyển đổi thói quen sử dụng phương tiện giao thông cá nhân sang giao thông công cộng, giảm phát thải.

Thứ ba, thực hiện cơ chế tài chính đặc thù và phân cấp cho đô thị lớn nhằm tạo quyền chủ động trong việc tổ chức bảo vệ môi trường, phát hành trái phiếu xanh và nhất là thí điểm mô hình “Vùng phát thải thấp” tại các đô thị đặc biệt.

Thứ tư, đầu tư phát triển hạ tầng đô thị thông minh và chống chịu biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh thiên tai và biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng cực đoan, quản trị đô thị hiện đại phải được tiến hành chủ động dự báo dựa trên dữ liệu; tích hợp sâu rộng hạ tầng vật lý với hạ tầng số, bao gồm dữ liệu số, ứng dụng vạn vật kết nối (IoT) và trí tuệ nhân tạo (AI) để quản trị đô thị theo thời gian thật, đồng thời tập trung xây dựng hệ thống đô thị có khả năng chống chịu với thiên tai, ngập lụt.

Thứ năm, nâng cấp toàn diện chất lượng đô thị gắn liền với phát triển các trung tâm tài chính, logistics và mạng lưới dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Cùng với đó, việc đầu tư phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng xã hội và nhất là nhà ở xã hội, nhà ở cho người thu nhập thấp phải được coi là nhiệm vụ rất quan trọng, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa khu vực đô thị và nông thôn. Qua đó, mọi người dân đều được chia sẻ thành quả của quá trình đô thị hóa và phát triển đô thị, có quyền tiếp cận bình đẳng với các dịch vụ giáo dục, y tế, nhà ở, khẳng định tính nhân văn sâu sắc của mô hình phát triển mới.