Đổi mới tuyển sinh cần lấy lợi ích của người học làm thước đo cuối cùng

Thí sinh trong mùa tuyển sinh năm 2026. (Ảnh: ĐẠI THẮNG)

Một chính sách tuyển sinh hiệu quả phải đồng thời bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục đại học công bằng, ổn định cho người học và quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học trong việc tuyển chọn thí sinh phù hợp với yêu cầu đào tạo.

Đổi mới tuyển sinh phải hướng đến hiệu quả thực chất

Những năm gần đây, tuyển sinh đại học ở Việt Nam đã có nhiều thay đổi theo hướng đa dạng hóa phương thức xét tuyển và mở rộng quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học. Bên cạnh kết quả thi tốt nghiệp trung học phổ thông, các trường sử dụng kết quả học tập trung học phổ thông, bài thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, chứng chỉ quốc tế và một số tiêu chí bổ sung phù hợp với yêu cầu của từng chương trình đào tạo.

Sự đa dạng này tạo thêm cơ hội lựa chọn cho người học, đồng thời giúp các cơ sở giáo dục đại học chủ động tìm kiếm những thí sinh có năng lực phù hợp. Tuy nhiên, thực tế cũng xuất hiện những bất cập như số lượng phương thức xét tuyển quá nhiều ở một số trường, tiêu chí xét tuyển phức tạp, cách cộng điểm và quy đổi kết quả thiếu nhất quán, gây khó khăn cho thí sinh trong việc xác định cơ hội trúng tuyển.

Trong bối cảnh đó, việc có những điều chỉnh là cần thiết để khắc phục những bất cập. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ mục tiêu chính sách với biện pháp quản lý. Những quy định như giảm số lượng phương thức hay giới hạn mức điểm cộng,… chỉ là những giải pháp kỹ thuật, không phải mục tiêu cuối cùng của tuyển sinh đại học.

Tiến sĩ Sái Công Hồng, Viện trưởng Viện Khảo thí và Đánh giá chất lượng giáo dục, Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam. (Ảnh: A.H)

Mục tiêu cốt lõi của tuyển sinh là lựa chọn được những người học có năng lực phù hợp với yêu cầu của chương trình đào tạo, đồng thời bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục đại học công bằng, minh bạch và hiệu quả.

Điều quan trọng không phải là hệ thống tuyển sinh có bao nhiêu phương thức, mà là mỗi phương thức có thực sự cần thiết, có giá trị đánh giá và góp phần nâng cao chất lượng tuyển chọn hay không.

Người học cần công bằng, cơ hội lựa chọn và sự ổn định chính sách

Đối với người học, lợi ích quan trọng nhất của chính sách tuyển sinh là được đánh giá công bằng và có cơ hội lựa chọn con đường phù hợp để tiếp cận giáo dục đại học. Những thí sinh cạnh tranh vào cùng một ngành đào tạo cần được xét tuyển bằng các tiêu chí rõ ràng, có cơ sở khoa học và bảo đảm khả năng so sánh kết quả.

Tuy nhiên, công bằng không đồng nghĩa với việc tất cả thí sinh phải được đánh giá bằng một công cụ duy nhất. Người học có những thế mạnh khác nhau, trong khi các ngành đào tạo cũng có yêu cầu đầu vào khác nhau. Một bài thi có thể đánh giá tốt kiến thức học thuật nhưng chưa chắc phản ánh đầy đủ năng lực ngoại ngữ, tư duy chuyên biệt hoặc khả năng giải quyết vấn đề cần thiết đối với một chương trình đào tạo.

Vì vậy, việc sử dụng nhiều phương thức tuyển sinh, nếu được thiết kế khoa học, có thể giúp người học có thêm cơ hội thể hiện năng lực thực chất. Vấn đề cần giải quyết là chất lượng và sự minh bạch của từng phương thức, chứ không đơn thuần là giảm số lượng phương thức.

Một yêu cầu quan trọng khác là tính ổn định của chính sách. Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, học sinh bắt đầu lựa chọn các môn học từ lớp 10. Việc lựa chọn này thường gắn với định hướng nghề nghiệp, ngành học và phương thức xét tuyển đại học. Nếu đến lớp 12, những điều kiện tuyển sinh căn bản mới thay đổi, học sinh có thể không còn đủ thời gian điều chỉnh kế hoạch học tập.

Tương tự, những học sinh đã đầu tư thời gian, công sức và nguồn lực để đạt chứng chỉ ngoại ngữ theo định hướng tuyển sinh được công bố trước đó có thể chịu tác động bất lợi khi chính sách cộng điểm thay đổi đột ngột.

Điều này không có nghĩa chính sách phải giữ nguyên trong mọi hoàn cảnh, nhưng những thay đổi ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình chuẩn bị của người học cần có lộ trình phù hợp.

Công bằng trong tuyển sinh vì thế phải được xem xét trên hai phương diện: Công bằng trong đánh giá và công bằng trong cơ hội chuẩn bị. Một chính sách áp dụng như nhau cho tất cả thí sinh tại thời điểm xét tuyển chưa chắc đã bảo đảm công bằng thực chất nếu một bộ phận học sinh không có đủ thời gian thích ứng.

Đối với những thay đổi căn bản liên quan đến tổ hợp môn, điều kiện và phương thức xét tuyển, cần hướng tới việc công bố trước một chu kỳ học trung học phổ thông, là khoảng ba năm. Học sinh chọn môn từ lớp 10 không thể đến lớp 12 mới biết những thay đổi căn bản về yêu cầu tuyển sinh đại học.

Cơ sở đào tạo cần quyền tự chủ để tuyển chọn đúng người

Nếu người học cần được bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục đại học công bằng thì các trường đại học cần có quyền chủ động lựa chọn những thí sinh phù hợp với mục tiêu và yêu cầu đào tạo. Đây không chỉ là quyền tự chủ mà còn là trách nhiệm của các trường đối với chất lượng đào tạo.

Các cơ sở giáo dục đại học có sứ mạng, định hướng phát triển và đặc thù ngành nghề khác nhau. Một chương trình kỹ thuật có thể chú trọng năng lực toán học và tư duy giải quyết vấn đề; một chương trình đào tạo bằng tiếng Anh cần quan tâm nhiều hơn đến năng lực ngoại ngữ; trong khi những ngành đào tạo đặc thù có thể cần thêm các công cụ đánh giá chuyên biệt.

Vì vậy, khó có thể khẳng định một giới hạn số lượng phương thức xét tuyển là tối ưu cho tất cả các trường và mọi ngành đào tạo. Việc giảm phương thức có thể giúp đơn giản hóa quy trình, giảm chi phí tổ chức và hạn chế những hình thức xét tuyển trùng lặp. Nhưng nếu giới hạn một cách cơ học, chính sách có thể thu hẹp quyền tự chủ và khả năng lựa chọn công cụ đánh giá phù hợp của các trường.

Vấn đề cốt lõi là mỗi phương thức tuyển sinh có đo lường được những năng lực cần thiết đối với chương trình đào tạo hay không. Nếu một phương thức không có giá trị tuyển chọn rõ ràng hoặc cung cấp thông tin gần như trùng lặp với phương thức khác thì việc điều chỉnh, hợp nhất hoặc loại bỏ là hợp lý. Ngược lại, nếu phương thức đó giúp nhận diện những năng lực quan trọng mà các công cụ khác chưa đánh giá được thì cần có cơ chế để tiếp tục sử dụng.

Hiệu quả của phương thức tuyển sinh có thể được nghiên cứu thông qua dữ liệu kết quả học tập của sinh viên sau khi nhập học. Các trường có thể phân tích mối liên hệ giữa kết quả đầu vào với kết quả học tập năm thứ nhất, tiến độ học tập, tỷ lệ hoàn thành học phần và các chỉ báo phù hợp khác. Những phân tích này, nếu được thực hiện trên dữ liệu đủ lớn và qua nhiều khóa tuyển sinh, sẽ cung cấp bằng chứng quan trọng để hoàn thiện phương thức tuyển chọn.

Đồng thời, quyền tự chủ tuyển sinh phải đi đôi với trách nhiệm giải trình. Các trường cần chứng minh tính phù hợp, giá trị đánh giá và hiệu quả của phương thức tuyển sinh, thay vì chỉ công bố phương thức mà thiếu căn cứ kiểm chứng. Về phía cơ quan quản lý, cần tập trung kiểm soát chất lượng và sự minh bạch, thay vì chủ yếu kiểm soát số lượng phương thức được sử dụng.

Quản lý dựa trên tiêu chuẩn chất lượng và bằng chứng

Để chính sách tuyển sinh đạt hiệu quả, cần xác định rõ vai trò của cơ quan quản lý nhà nước và trách nhiệm của các cơ sở giáo dục đại học.

Cơ quan quản lý có trách nhiệm thiết lập những nguyên tắc chung về công bằng, minh bạch, chất lượng, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền lợi người học. Đây là những yêu cầu cần được bảo đảm thống nhất trong toàn hệ thống.

Trong khi đó, việc xác định năng lực đầu vào cần thiết, lựa chọn công cụ đánh giá và xây dựng phương thức tuyển sinh phù hợp với mục tiêu đào tạo trước hết thuộc về trách nhiệm chuyên môn của các trường đại học, trong khuôn khổ pháp luật.

Nếu quản lý quá sâu vào số lượng và hình thức xét tuyển, các trường có thể bị hạn chế khả năng đổi mới trong khi vẫn phải chịu trách nhiệm về chất lượng đào tạo. Ngược lại, nếu quyền tự chủ không đi kèm yêu cầu kiểm chứng và giải trình, việc đa dạng hóa phương thức có thể dẫn đến tùy tiện, thiếu minh bạch.

Vì vậy, hướng quản lý phù hợp là chuyển trọng tâm từ kiểm soát hành chính sang quản lý dựa trên tiêu chuẩn chất lượng và bằng chứng. Các trường cần công khai cơ sở lựa chọn phương thức, nguyên tắc sử dụng kết quả và hiệu quả tuyển chọn; cơ quan quản lý thực hiện giám sát, kiểm tra và xử lý những trường hợp không đáp ứng yêu cầu.

Cách tiếp cận này vừa bảo đảm kỷ cương chung, vừa phát huy quyền tự chủ có trách nhiệm của các cơ sở giáo dục đại học.

Đặt lợi ích của hai chủ thể thụ hưởng ở vị trí trung tâm trong đánh giá chính sách

Một chính sách tuyển sinh không thể được đánh giá đầy đủ nếu chỉ xem xét những bất cập của quy định hiện hành và lợi ích quản lý của giải pháp mới. Điều cần thiết là phải phân tích tác động thực tế đối với người học và các trường đại học.

Đối với người học, cần đánh giá chính sách ảnh hưởng như thế nào đến cơ hội trúng tuyển, khả năng lựa chọn ngành học, chi phí chuẩn bị, sự ổn định của kế hoạch học tập và mức độ công bằng giữa các nhóm thí sinh. Đối với trường đại học, cần xem xét tác động đến quyền tự chủ, chất lượng nguồn tuyển, khả năng lựa chọn đúng năng lực, chi phí tuyển sinh và việc thực hiện chiến lược phát triển đào tạo.

Lợi ích của hai chủ thể này về cơ bản có quan hệ gắn bó. Một phương thức tuyển sinh có chất lượng vừa giúp người học được đánh giá đúng năng lực, vừa giúp trường đại học lựa chọn được thí sinh phù hợp. Một chính sách ổn định và minh bạch vừa tạo điều kiện cho học sinh chuẩn bị, vừa giúp các trường chủ động xây dựng kế hoạch tuyển sinh.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, chính sách cần cân bằng những lợi ích khác nhau. Việc mở rộng phương thức có thể tạo thêm cơ hội cho người học nhưng làm tăng chi phí tổ chức. Ngược lại, giảm phương thức có thể đơn giản hóa quản lý nhưng thu hẹp những công cụ tuyển chọn có giá trị. Vì vậy, cần so sánh các phương án trên cơ sở dữ liệu.

Đặc biệt, những thay đổi chính sách cần được đánh giá trước khi áp dụng và tiếp tục kiểm chứng sau khi triển khai. Hiệu quả không chỉ thể hiện ở việc giảm được bao nhiêu phương thức hay bao nhiêu điểm cộng, mà còn ở chất lượng tuyển chọn, sự công bằng trong cơ hội tiếp cận giáo dục đại học và mức độ hài lòng, thích ứng của các chủ thể liên quan.

Lấy lợi ích của người học và trường đại học làm thước đo cuối cùng

Việc giới hạn điểm cộng và giảm số lượng phương thức tuyển sinh là hướng điều chỉnh có thể ủng hộ nếu thực sự góp phần nâng cao chất lượng, minh bạch và công bằng. Tuy nhiên, cần tránh tư duy cho rằng cứ giảm điểm cộng là công bằng hơn, cứ giảm phương thức là tuyển sinh hiệu quả hơn.

Điều quan trọng là chính sách phải giải quyết đúng bản chất của những bất cập. Với điểm cộng, cần loại bỏ những lợi thế thiếu căn cứ nhưng vẫn ghi nhận đúng năng lực thực chất. Với phương thức xét tuyển, cần giảm những phương thức trùng lặp, kém hiệu quả nhưng không hạn chế những công cụ đánh giá có giá trị đối với yêu cầu đào tạo.

Đồng thời, mọi thay đổi phải có lộ trình phù hợp, bảo đảm quyền chuẩn bị của học sinh và sự chủ động của các trường đại học. Cơ quan quản lý cần tập trung thiết lập nguyên tắc, tiêu chuẩn chất lượng và cơ chế giám sát; các trường chịu trách nhiệm về lựa chọn phương thức và hiệu quả tuyển sinh.

Suy cho cùng, chất lượng của một chính sách tuyển sinh không nằm ở việc giảm được bao nhiêu điểm cộng hay bao nhiêu phương thức xét tuyển, mà ở chỗ người học có được đánh giá công bằng hơn, có cơ hội chuẩn bị và lựa chọn tốt hơn; đồng thời các trường đại học có tuyển chọn được những thí sinh phù hợp hơn với yêu cầu đào tạo hay không. Đó mới là thước đo thực chất của đổi mới tuyển sinh đại học: Lấy lợi ích của người học và các trường đại học làm trung tâm, thay vì lấy sự thuận tiện trong quản lý làm mục tiêu chủ yếu.