Dòng chảy ngàn năm qua ba cái tên: An Xá - Cơ Xá - Phúc Xá

Bức ảnh chụp từ trên không mang ký hiệu H.158 do nhiếp ảnh gia D. Mercier thực hiện thời Pháp thuộc không chỉ ghi lại một góc Hà Nội xưa, mà còn lưu giữ dấu tích của một cộng đồng cư dân ven sông Hồng được cho là đã tồn tại từ trước khi kinh đô Thăng Long hình thành. Suốt gần một thiên niên kỷ, dòng chảy cộng đồng ấy vẫn tiếp nối qua ba địa danh: An Xá, Cơ Xá và Phúc Xá (Bắc Biên).

Bức ảnh "H.158"

Dưới chân cầu Cầu Long Biên, bức ảnh H.158 hiện lên như một lát cắt nguyên vẹn của làng quê Bắc Bộ xưa với mái nhà san sát, vườn chuối, nương dâu và những lối đi nhỏ đan giữa xóm làng ven sông Hồng. Đó chính là vùng Cơ Xá – Trung Hà, nơi được xem như mắt xích nối tiếp dòng chảy lịch sử từ An Xá thời Lý đến Phúc Xá (Bắc Biên) ngày nay.

Theo tư liệu lịch sử và thần tích địa phương, khu vực An Xá xưa (nay thuộc nội thành Hà Nội) được cho là nơi cư trú của một cộng đồng ven sông đông đúc, trù phú, tồn tại từ trước khi vua Lý Thái Tổ dời đô năm 1010. Truyền thuyết kể rằng chính tại chùa An Xá, vua Lý Công Uẩn đã nhìn thấy điềm linh - một con chó cái sinh tám con - được xem là dấu hiệu của vùng đất lành.

Trong tâm thức người Việt cổ, việc định đô luôn gắn với thiên mệnh. Sự xuất hiện của An Xá trong những truyền thuyết gắn với buổi đầu khai sinh kinh đô Thăng Long cho thấy vùng đất này đã mang ý nghĩa đặc biệt từ rất sớm. Khi nhà vua chính thức dời đô để nhường đất xây dựng kinh thành, một bộ phận cư dân An Xá đã chuyển ra vùng bãi bồi ven sông Hồng, mang theo nếp sống, tín ngưỡng cùng nghề trồng dâu nuôi tằm, rồi lập nên phường Cơ Xá.

Vì thế, lịch sử làng Bắc Biên không chỉ là lịch sử của một ngôi làng ven sông, mà còn là câu chuyện về một cộng đồng cư dân đã góp phần tạo dựng và bồi đắp cho kinh đô Thăng Long suốt nhiều thế kỷ.

Qua những trận đại hồng thủy, dòng chảy sông Hồng nhiều lần xé toạc đất đai, đẩy một phần dải đất của làng ra giữa lòng sông, hình thành nên vùng Cơ Xá Châu. Sau khi rời nội thành, cư dân Cơ Xá không còn nhiều ruộng lúa như các làng đồng bằng khác mà chủ yếu sống dựa vào dòng sông: trồng dâu nuôi tằm trên các bãi bồi, đánh bắt cá và làm nghề vận tải đường thủy.

Theo tư liệu cổ, triều đình từng cho phép dân làng thu thuế tàu thuyền, bến đò dọc tuyến sông như một cách bảo đảm sinh kế. Chính điều đó đã tạo nên một lớp văn hóa rất riêng của cư dân Thăng Long xưa: Không chỉ là những người làm nông, mà còn là cộng đồng cư dân giao thương sông nước.

Dấu tích của lớp văn minh ấy vẫn còn hiện diện qua đền Mẫu Thoải ở Bắc Biên - ngôi đền thờ vị thần cai quản sông nước, nơi cộng đồng cư dân ven sông Hồng nhiều thế kỷ qua vẫn duy trì đời sống tín ngưỡng gắn bó với dòng sông.

Làng Phúc Xá (Bắc Biên) - di sản văn hóa sống giữa lòng Hà Nội hiện đại

Khi bãi giữa sạt lở mạnh, cư dân Cơ Xá tiếp tục di cư sang bờ Bắc, lập nên Cơ Xá Bắc, sau này đổi tên thành làng Bắc Biên. Họ mang theo bài vị, sắc phong cùng tục thờ Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt - vị anh hùng dân tộc được cho là người con của làng An Xá xưa.

Hằng năm, vào ngày giỗ ông (mùng 6 tháng 3 âm lịch), các đình làng có nguồn gốc từ An Xá vẫn duy trì nghi lễ rước lễ về đình Phúc Xá - Bắc Biên để dâng hương tưởng niệm.

Điều quý giá nhất ở Bắc Biên hôm nay không chỉ nằm ở những ngôi đình, chùa hay đền cổ, mà còn ở việc cộng đồng cư dân vẫn đang sống cùng các không gian ấy. Di sản nơi đây không chỉ là kiến trúc, mà còn là chính con người - những người vẫn gìn giữ lễ đình, lễ đền, nếp dâng hương và sinh hoạt cộng đồng như nhiều thế hệ trước.

Làng có thể dời, dòng sông có thể đổi hướng, nhưng hồn làng và mạch ký ức ngàn năm vẫn được người dân Bắc Biên gìn giữ, nối truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ bờ bên này sang bờ bên kia sông Hồng.

Điều cần được bảo tồn không chỉ là mái đình hay những ngôi đền cổ, mà còn là cả một không gian văn hóa sống đã bền bỉ tồn tại suốt hàng nghìn năm bên dòng sông của Thăng Long - Hà Nội.