Đồng Kỳ - Bắc Ninh: Nghiền, sàng xít than và lỗ hổng thất thu thuế

“Ma trận” nghiền, sàng xít than trái phép

Nghiền sàng xít than là quá trình xử lý đất đá lẫn than (hàm lượng than từ 10% đến 15%) thải ra từ các mỏ khai thác. Mục đích chính là sàng tuyển tận thu lại phần than còn sót, sau đó nghiền nhỏ phần đá xít còn lại để làm nguyên liệu sản xuất vật liệu xây dựng, gạch không nung hoặc phụ gia xi măng.

Khu vực nghiền, sàng xít than tại xã Đồng Kỳ, tỉnh Bắc Ninh.

Nằm ngay dưới chân mỏ than Bố Hạ của Công ty Cổ phần khoáng sản Bắc Giang thuộc địa phận xã Đồng Kỳ tỉnh Bắc Ninh, hàng ngàn tấn xít than (nguồn phế thải phát sinh trong quá trình khai thác mỏ) chất thành những đống cao như quả núi. Bằng hệ thống máy nghiền, sàng rung dã chiến, khối xít thải giá trị thấp nghiễm nhiên "hô biến" thành than có giá trị thương mại cao sau đó đi tiêu thụ.

Điều đáng nói, những cơ sở nghiền, sàng này có dấu hiệu hoạt động không phép. Bởi việc vận hành các điểm chế biến này hoàn toàn không biển bảng đăng ký, không trạm cân, không hệ thống quan trắc môi trường, không kê khai sản lượng và không có chứng từ tài chính. Toàn bộ quy tình từ khâu chế biến đến kinh doanh khoáng sản tại đây dù phát sinh dòng tiền lớn nhưng lại hoàn toàn “mất tích” trên hệ thống quản lý thuế của địa phương.

Ông Lương Quang Tuyên - Phó chủ tịch UBND xã Đồng Kỳ cho biết, xít thải than không được xác định là khoáng sản làm vật liệu thông thường, việc khai thác nằm ngoài khu vực bãi đổ thải của các mỏ than nên không xác định là hành vi tận thu khoáng sản. “Hiện UBND xã đã làm việc với các doanh nghiệp, hộ dân để yêu cầu dừng hoạt động đến khi có đầy đủ các văn bản hướng dẫn xử lý của Sở Nông nghiệp và Môi trường” - ông Tuyên cho biết.

Dù đã bị yêu cầu dừng hoạt động tình trạng nghiền, sàng xít than vẫn diễn ra ngang nhiên.

Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế của PV Tài chính Doanh nghiệp, dù đã bị yêu cầu dừng hoạt động nghiền, sàng xít than vẫn diễn ra ngang nhiên.

Phản ánh về tình trạng này, ông Lương Văn Hiến - Trưởng phòng Kinh tế và Hạ tầng xã Hồng Kỳ cho biết, hiện cơ bản các hộ đã dừng hoạt động, diện tích vẫn hoạt động là của Công ty Hà Anh. Lý giải về điều này, ông Hiến cho biết Công ty Hà Anh có giấy phép kinh doanh than. Tuy nhiên việc doanh nghiệp được cấp giấy phép kinh doanh than có đồng nghĩa với việc được nghiền sàng xít than hay không thì chưa có câu trả lời!

Nguy cơ thất thu thuế

Được biết, hoạt động bốc xúc, sàng, nghiền và vận chuyển xít than phải có giấy phép và tuân thủ chặt chẽ các quy định về bảo vệ môi trường, khoáng sản để tránh thất thoát tài nguyên.

Tuy nhiên trên thực tế tại khu vực chân mỏ than Bố Hạ xã Đồng Kỳ, nguồn xít than được thu gom, lấy trực tiếp từ khu vực bãi thải mỏ Bố Hạ nên nghiễm nhiên toàn bộ sản lượng xít đưa vào nghiền sàng nằm ngoài mọi sổ sách kê khai. Hành vi này làm vô hiệu hóa Luật Thuế Tài nguyên (với mức thuế suất 10%, 12% áp dụng đối với than) và Nghị định 53/2020/NĐ-CP về Phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản (quy định mức phí từ 10.000 - 30.000 đồng/tấn than). Như vậy, phần thuế, phí đầu vào các điểm nghiền, sàng này đều không hề phải thực hiện. 

Ngoài ra, sau quá trình chế biến, than thành phẩm có giá trị thương mại cao được bán cho các cơ sở sản xuất gạch, nhà máy xi măng hoặc các cơ sở bán lẻ khác. Với việc không xuất hoá đơn đầu ra cho than thành phẩm nhà nước có khả năng bị mất 8% - 10% tiền thuế Giá trị gia tăng theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP.

Đồng thời, doanh thu từ hoạt động này cũng không được kê khai đóng thuế Thu nhập doanh nghiệp, Thu nhập cá nhân theo quy định của Luật Thuế TNDN hoặc Luật Thuế TNCN. Như vậy cũng đồng nghĩa với việc ngân sách nhà nước cũng bị “mất trắng”.

Tại sao các bãi nghiền sàng than trái phép tại chân mỏ Bố Hạ vẫn có thể ngang nhiên tồn tại nhiều năm nay? Liệu sự tồn tại công khai của ma trận này có đang biến những khoản thu lẽ ra thuộc về nhà nước thành lợi nhuận bất chính cho một nhóm nhỏ cá nhân? Đã đến lúc các cơ quan chức năng tỉnh Bắc Ninh cần có chế tài phù hợp để bịt lỗ hổng thất thu thuế cho nhà nước.

Bài 2: Trách nhiệm chính quyền cơ sở khi bãi nghiền xít than lậu hoạt động công khai