Dữ liệu quan trắc môi trường được xây dựng, sử dụng và vai trò ra sao?

Quan trắc môi trường là gì?

Quan trắc môi trường là quá trình theo dõi, đo lường và đánh giá tình trạng của các yếu tố trong môi trường như không khí, nước, đất, tiếng ồn và các chất thải. Mục tiêu chính của hoạt động này là thu thập dữ liệu về chất lượng môi trường, đánh giá mức độ ô nhiễm và giám sát sự thay đổi của các yếu tố môi trường theo thời gian.

Có hai hình thức quan trắc môi trường phổ biến:

Quan trắc định kỳ: Được thực hiện theo lịch trình nhằm kiểm tra và giám sát các chỉ số môi trường trong dài hạn, đánh giá mức độ ổn định và nhận diện sớm các dấu hiệu biến đổi.

Quan trắc tức thời: Được thực hiện khi có dấu hiệu bất thường hoặc trong tình huống khẩn cấp, nhằm ứng phó kịp thời để bào vệ sức khỏe con người và môi trường tự nhiên.

Quan trắc môi trường đóng vai trò thiết yếu trong công tác quản lý môi trường, giúp các nhà quản lý và doanh nghiệp hiểu rõ tác động của hoạt động sản xuất đến môi trường và đưa ra các biện pháp bảo vệ kịp thời.

Dữ liệu quan trắc môi trường là một trong những dữ liệu quan trọng để đánh giá chất lượng môi trường.

Các dữ liệu quan trắc rất đa dạng, tùy theo mục tiêu, nhiệm vụ của việc quan trắc, các thông số đo đạc sẽ rất khác nhau. Ví dụ, số liệu quan trắc môi trường không khí gồm các nhóm thông số cơ bản (khí tượng: độ ẩm, nhiệt độ, bức xạ…); nhóm thông số hóa học (nồng độ các chất chì, bụi, CO, SO2, NO2…), nhóm thông số vật lí (tiếng ồn, mật độ xe…).

Khi giá trị, nồng độ các chất vượt qua một mức nào đó (gọi là ngưỡng) thì sẽ gây ô nhiễm môi trường. Ngoài ra, trên cơ sở tính toán các nồng độ của các chất thành phần, chỉ số chất lượng tổng hợp sẽ được xác định; ví dụ, đối với môi trường không khí, ta có chỉ số chất lượng không khí AQI (Air Quality Index), đối với môi trường nước ta có chỉ số chất lượng nước WQI (Water Quality Index)… Mặc dù AQI, WQI là chỉ số được quan tâm và thừa nhận rộng rãi trên thế giới nhưng mỗi quốc gia và vùng có thể áp dụng cách tính khác nhau.

Vai trò của dữ liệu quan trắc môi trường

Trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh chóng tại Việt Nam, các khu công nghiệp và nhà máy không ngừng mở rộng để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự phát triển này kéo theo nguy cơ ô nhiễm không khí, đất đai, và nguồn nước, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và hệ sinh thái tự nhiên.

Hệ thống quan trắc môi trường tự động giúp kiểm soát các nguy cơ ô nhiễm, bảo vệ tài nguyên và đảm bảo sự bền vững của môi trường.

Các lý do chính bao gồm: Kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng: Quan trắc môi trường giúp xác định mức độ ô nhiễm và nguồn gốc của các chất độc hại, từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu tác động.

Quản lý bền vững tài nguyên đất và nước: Các chỉ số về chất lượng nước và đất như pH, oxy hòa tan, độ ẩm, và nồng độ các hợp chất hóa học được giám sát liên tục để bảo vệ nguồn tài nguyên quan trọng này.

Ứng phó với biến đổi khí hậu: Quan trắc thời tiết và khí hậu cung cấp dữ liệu cho các biện pháp thích ứng với điều kiện thời tiết cực đoan và giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Thúc đẩy trách nhiệm xã hội: Hệ thống quan trắc môi trường khuyến khích các doanh nghiệp và chính phủ chịu trách nhiệm về tác động của họ lên môi trường, tạo động lực để thực hiện các biện pháp bảo vệ và bảo tồn.

Đối tượng nào phải thực hiện quan trắc môi trường?

Theo quy định tại điều 108, Luật Bảo vệ môi trường 2020 thì đối tượng phải được quan trắc môi trường bao gồm thành phần môi trường và các nhân tố tác động đến môi trường, chất thải. Cụ thể như sau:

- Thành phần môi trường phải được quan trắc bao gồm:

Môi trường nước gồm nước mặt, nước dưới đất, nước biển;

Môi trường không khí xung quanh;

Môi trường đất, trầm tích;

Đa dạng sinh học;

Tiếng ồn, độ rung, bức xạ, ánh sáng.

- Nguồn thải, chất thải, chất ô nhiễm phải được quan trắc bao gồm:

Nước thải, khí thải;

Chất thải công nghiệp phải kiểm soát để phân định chất thải nguy hại theo quy định của pháp luật;

Phóng xạ;

Chất ô nhiễm khó phân hủy phát thải và tích tụ trong môi trường;

Các chất ô nhiễm khác.

Trong đó, căn cứ khoản 2 Điều 106 và Điều 111, 112 Luật Bảo vệ môi trường 2020 thì nước thải, bụi và khí thải công nghiệp như nhà máy nhiệt điện, nhôm, thép... là những đối tượng phải được quan trắc môi trường định kỳ.

Căn cứ Điều 111 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định về quan trắc nước thải như sau:

- Đối tượng phải quan trắc nước thải định kỳ bao gồm:

+ Khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp xả nước thải ra môi trường;

+ Dự án đầu tư, cơ sở có lưu lượng xả nước thải lớn ra môi trường.

Căn cứ Điều 112 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định về quan trắc bụi và khí thải công nghiệp như sau:

- Đối tượng phải quan trắc bụi, khí thải công nghiệp định kỳ gồm dự án đầu tư, cơ sở có lưu lượng xả thải lớn ra môi trường.

- Việc quan trắc bụi, khí thải công nghiệp định kỳ phải bảo đảm thời gian, tần suất, thông số theo quy định của pháp luật.

Thông số và phương pháp quan trắc môi trường thực hiện theo hướng dẫn của Thông tư 10/2021/TT-BTNMT và các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường.

Dữ liệu quan trắc môi trường được sử dụng thế nào?

Hiện nay Báo cáo công tác bảo vệ môi trường được thực hiện theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2022) và các văn bản hướng dẫn thi hành với nhiều nội dung thay đổi.

Theo đó, đối với chủ dự án đầu tư, cơ sở thuộc đối tượng phải quan trắc tự động, liên tục nước thải, bụi, khí thải công nghiệp hoặc quan trắc nước thải, bụi, khí thải công nghiệp định kỳ thực hiện công khai kết quả quan trắc theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường như sau:

Công khai kết quả quan trắc chất thải tự động, liên tục trên trang thông tin điện tử của chủ dự án đầu tư, cơ sở hoặc công khai trên bảng thông tin điện tử đặt tại cổng dự án, cơ sở. Vị trí đặt bảng thông tin điện tử phải thuận lợi cho người dân theo dõi, giám sát.

Thời điểm công khai ngay sau khi có kết quả quan trắc và công khai kết quả liên tục trong thời gian 30 ngày.

Công khai phiếu kết quả quan trắc chất thải của kỳ quan trắc gần nhất trên trang thông tin điện tử của chủ dự án đầu tư, cơ sở hoặc công khai trên bảng thông tin điện tử đặt tại cổng dự án, cơ sở.

Thời điểm công khai chậm nhất là 10 ngày sau khi có kết quả quan trắc chất thải định kỳ cho đến thời điểm công khai kết quả quan trắc định kỳ mới theo quy định.

Do đó, để việc quản lý và giám sát chất lượng môi trường được diễn ra liên tục, chính xác, cần sử dụng đến các thiết bị đo chất lượng môi trường, thiết bị thu thập, lưu trữ và truyền tải dữ liệu về các cơ quan quản lý môi trường.

Tổng quan về thiết bị quan trắc môi trường

Một hệ thống trạm quan trắc môi trường không khí.

Thiết bị quan trắc môi trường là các thiết bị chuyên dụng dùng để đo, ghi nhận và phân tích liên tục các yếu tố môi trường như chất lượng nước, không khí hay đất. Mục đích chính của chúng là thu thập dữ liệu chính xác theo thời gian thực, giúp đánh giá mức độ ô nhiễm, theo dõi diễn biến môi trường và hỗ trợ cơ quan quản lý hoặc doanh nghiệp đưa ra quyết định xử lý, kiểm soát kịp thời.

Thiết bị quan trắc môi trường tự động được ứng dụng rộng rãi trong trạm quan trắc tự động, nhà máy, khu công nghiệp, viện nghiên cứu cũng như trong các chương trình giám sát môi trường quốc gia, giúp đảm bảo dữ liệu chính xác, minh bạch và kịp thời phục vụ công tác quản lý môi trường.

Thiết bị quan trắc môi trường có thể được phân loại theo nhiều cách khác nhau, tùy vào mục đích sử dụng và phương thức vận hành. Phổ biến nhất là:

Theo cấu trúc hệ thống: Gồm thiết bị phần cứng (dụng cụ, cảm biến, máy đo, bộ lấy mẫu) và phần mềm (hệ thống lưu trữ, phân tích và truyền dữ liệu).

Theo phương thức lấy mẫu: Chia thành quan trắc tự động, liên tục và quan trắc định kỳ, thủ công.

Theo loại môi trường cần giám sát: Gồm thiết bị quan trắc nước thải, khí thải, nước mặt, nước ngầm, không khí, tiếng ồn, đất…

Theo quy định pháp luật hiện hành, tất cả thiết bị quan trắc môi trường trước khi đưa vào sử dụng phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật đo lường. Cụ thể:

Thiết bị phải được kiểm định, hiệu chuẩn và thử nghiệm theo quy định của pháp luật về đo lường, đảm bảo kết quả đo chính xác và ổn định.

Việc sử dụng thiết bị phải tuân thủ đúng hướng dẫn của nhà sản xuất và phù hợp với các yêu cầu kỹ thuật trong văn bản kỹ thuật đo lường Việt Nam.

Trước khi vận hành, doanh nghiệp cần kiểm tra tình trạng hoạt động của thiết bị. Nếu phát hiện sai lệch hoặc không đạt yêu cầu kỹ thuật, phải ngừng sử dụng ngay, lập biên bản và lưu trong hồ sơ quản lý thiết bị quan trắc môi trường để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát.

Các tổ chức, doanh nghiệp thực hiện hoạt động quan trắc môi trường phải lập và duy trì hồ sơ quản lý thiết bị nhằm đảm bảo việc theo dõi, vận hành và kiểm tra được thực hiện minh bạch, thống nhất và đáp ứng yêu cầu pháp lý.

Hồ sơ quản lý thiết bị phải được lưu trữ đầy đủ tại đơn vị thực hiện quan trắc và sẵn sàng xuất trình khi có yêu cầu từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Đặc biệt, phải đảm bảo hồ sơ quản lý thiết bị có chứa đầy đủ các nội dung sau:

Danh mục thiết bị và thông số kỹ thuật (tên thiết bị, mã, nhà sản xuất, năm sản xuất, tình trạng sử dụng).

Quy trình vận hành và kiểm tra chuẩn (SOP) của từng thiết bị.

Sổ theo dõi giao nhận, sử dụng và vận hành thiết bị.

Nhật ký kiểm tra, bảo trì, bảo dưỡng, sửa chữa và thay thế linh kiện.

Hồ sơ kiểm định – hiệu chuẩn – thử nghiệm, kèm giấy chứng nhận đo lường và tài liệu chứng minh quyền sở hữu thiết bị.

Hiện nay, trên thị trường trong nước có nhiều đơn vị cung cấp thiết bị, hệ thống quan trắc. Đáng chú ý, trong chuyên án về làm sai lệch dữ liệu quan trắc môi trường do Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường chủ trì, phối hợp với Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an TP Hà Nội và Công an tỉnh Bắc Ninh điều tra đã xác định, Công ty cổ phần kỹ thuật môi trường Việt An là một trong những doanh nghiệp cung cấp hệ thống quan trắc môi trường lớn, chiếm tới hơn 50% thị trường cả nước, đã trực tiếp hỗ trợ các doanh nghiệp làm sai lệch chỉ số quan trắc.

Minh Thành