Dữ liệu sạch - 'tấm hộ chiếu' mở rộng thị trường cho hợp tác xã

Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để các hợp tác xã (HTX) thay đổi phương thức quản trị, tổ chức sản xuất và tiếp cận thị trường. Nhưng khoảng cách từ "có công nghệ" đến "tạo ra giá trị bằng công nghệ" vẫn còn khá xa.

Tại Diễn đàn "Chuyển đổi số trong hợp tác xã: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường" ngày 7/10, một vấn đề được nhiều đại biểu cùng chỉ ra: Nền móng của chuyển đổi số không nằm ở số lượng phần mềm, ứng dụng hay mã QR, mà nằm ở chất lượng dữ liệu.

Theo khảo sát của Viện Khoa học Kinh tế hợp tác được Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân dẫn tại diễn đàn, chỉ số trưởng thành chuyển đổi số của khu vực kinh tế tập thể mới đạt khoảng 29,5%, tức mới ở mức bắt đầu. Thiết bị thông minh ngày càng phổ biến, nhưng việc ứng dụng số vào quản trị, tổ chức sản xuất, kinh doanh và phát triển thị trường vẫn hạn chế.

Điểm nghẽn vì thế không đơn thuần là thiếu công nghệ. Đáng lo hơn là thiếu một nền dữ liệu đủ sạch, chính xác, chuẩn hóa và có khả năng liên thông để công nghệ vận hành hiệu quả.

Mã QR sẽ vô nghĩa nếu dữ liệu phía sau "rỗng"

Thực tế, không ít HTX đang tiếp cận chuyển đổi số từ "phần ngọn" khi đưa hàng lên sàn thương mại điện tử, bán hàng trực tuyến, gắn mã QR, triển khai truy xuất nguồn gốc. Trong khi đó, dữ liệu ở "phần gốc" như thành viên, vùng nguyên liệu, mùa vụ, quy trình sản xuất, vật tư đầu vào, sản lượng, chất lượng hay chi phí lại chưa được thu thập đầy đủ và chuẩn hóa.

Sự lệch pha này tạo ra một nghịch lý đó là sản phẩm có mã QR nhưng người tiêu dùng quét mã lại không nhận được đủ thông tin cần thiết để kiểm chứng.

Ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cảnh báo việc đầu tư công nghệ ở đầu ra khi chưa có dữ liệu đầu vào là đầu tư lệch thứ tự.

Số liệu từ Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy khoảng trống đáng kể. Tính đến ngày 31/8/2026, trong khoảng 800.000 sản phẩm đăng ký trên hệ thống, chỉ khoảng 158.000 sản phẩm có đầy đủ thông tin để truy xuất, tương đương 20%.

Đáng chú ý, trong hơn 3.000 nông hộ đăng ký, chỉ 36 hộ cung cấp đủ dữ liệu, tương đương 1,2%. Riêng tháng 7-8/2026, hơn 288.000 sản phẩm đăng ký mới nhưng tỷ lệ ghi nhận thông tin hoàn chỉnh chỉ khoảng 0,1%.

Những con số này cho thấy một vấn đề lớn hơn câu chuyện số hóa: nếu lớp vỏ công nghệ ngày càng hiện đại nhưng dữ liệu bên trong thiếu, sai hoặc không thể kiểm chứng, chuyển đổi số rất dễ dừng ở hình thức.

Bởi mã QR về bản chất chỉ là "cửa sổ" dẫn tới dữ liệu. Giá trị không nằm ở con tem mà nằm ở những gì người tiêu dùng, doanh nghiệp phân phối hay cơ quan quản lý có thể nhìn thấy và kiểm chứng phía sau con tem đó.

Chia sẻ về vấn đề này, ông Đào Ngọc Tuất, Phó cục trưởng Cục Chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh: Dữ liệu phải được ghi nhận đúng thời điểm, kiểm tra, xác nhận và duy trì xuyên suốt từ sản xuất tới thị trường.

Nói cách khác, "dữ liệu sạch" không đơn giản là có thật nhiều dữ liệu. Dữ liệu phải đúng, đủ, có nguồn gốc, được cập nhật và có khả năng kiểm chứng.

Yêu cầu này càng cấp thiết khi các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt khả năng truy xuất trong chuỗi cung ứng. Với sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc, vùng trồng và cơ sở đóng gói phải được quản lý bằng mã số. Những yêu cầu liên quan đến chống phá rừng cũng đặt ra tiêu chuẩn ngày càng cao đối với dữ liệu địa lý của cà phê, cao su, gỗ.

Điều đó có nghĩa, dữ liệu đã vượt ra ngoài chức năng phục vụ quản trị nội bộ. Nó đang trở thành một phần của tiêu chuẩn thị trường.

Sản phẩm có thể tốt, nhưng nếu không chứng minh được sản xuất ở đâu, theo quy trình nào, nguyên liệu ra sao, chất lượng thế nào và hành trình từ vùng sản xuất tới thị trường được kiểm soát ra sao, khả năng tham gia các chuỗi giá trị lớn sẽ bị hạn chế.

Dữ liệu sạch mở đường ra thị trường

Ở góc nhìn doanh nghiệp thực tế, ông Lữ Nguyễn Đức Hạnh, Giám đốc Trung tâm Kinh doanh Giải pháp Bán lẻ, Tập đoàn MISA cho rằng: Chuyển đổi số trong hợp tác xã cần bắt đầu từ dữ liệu sạch và bài toán thực tế, thay vì chạy theo phong trào như chạy live đưa lên sàn thương mại điện tử mà hãy làm tốt công nghệ và đầu tư phần mềm. Dữ liệu về sản phẩm, vùng trồng, tồn kho, đơn hàng và truy xuất nguồn gốc phải được số hóa, chuẩn hóa và liên thông. Đây là nền tảng giúp HTX minh bạch chuỗi sản xuất, đáp ứng yêu cầu của siêu thị, sàn thương mại điện tử và thị trường xuất khẩu. Khi có dữ liệu tốt, AI mới phát huy hiệu quả trong dự báo nhu cầu, quản lý tồn kho, chăm sóc khách hàng và hỗ trợ bán hàng, qua đó mở rộng thị trường, tăng doanh thu.

Ông Lữ Nguyễn Đức Hạnh, Giám đốc Trung tâm Kinh doanh Giải pháp Bán lẻ, Tập đoàn MISA cho rằng: Chuyển đổi số trong hợp tác xã cần bắt đầu từ dữ liệu sạch và bài toán thực tế

Ở chiều ngược lại, khi dữ liệu được tổ chức tốt, giá trị tạo ra không chỉ nằm trên màn hình máy tính mà có thể chuyển hóa trực tiếp thành hiệu quả kinh tế.

Thí điểm truy xuất nguồn gốc sầu riêng trong nửa đầu năm 2026 là một minh chứng. Khi dữ liệu được kết nối đồng bộ từ vùng trồng, nông hộ, doanh nghiệp tới lô hàng, thời gian từ thu hái đến thông quan giảm từ 15-20 ngày xuống còn 6-11 ngày.

Đó là giá trị rất cụ thể của dữ liệu sạch: giảm thời gian, giảm chi phí, tăng khả năng kiểm soát chất lượng và rút ngắn hành trình đưa hàng hóa ra thị trường.

Quan trọng hơn, dữ liệu còn có thể thay đổi cách nông sản được định giá. Đó là ý kiến của ông  cho rằng giá trị của sản phẩm nhiều khi nằm ở khả năng công khai, minh bạch và kiểm chứng. Cùng một loại cà phê nhân xanh nhưng giá bán có thể chênh lệch lớn tùy chất lượng và khả năng chứng minh nguồn gốc, quy trình sản xuất.

Như vậy câu chuyện sản phẩm trong môi trường số không thể chỉ được xây dựng bằng quảng bá. Nó phải được chứng minh bằng dữ liệu. Đây cũng là điểm cần thay đổi trong tư duy chuyển đổi số của HTX. Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi mua công nghệ gì, cần xác định HTX đang cần giải quyết vấn đề gì.

Muốn kiểm soát vùng nguyên liệu, phải có dữ liệu vùng nguyên liệu. Muốn truy xuất nguồn gốc, phải có dữ liệu xuyên suốt quá trình sản xuất. Muốn bước vào hệ thống phân phối hiện đại hay thị trường xuất khẩu, dữ liệu phải đủ sức chứng minh chất lượng và đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Theo bà Cao Xuân Thu Vân, hành trình chuyển đổi số của HTX cần dựa trên ba trụ cột: dữ liệu - quản trị - thị trường. Dữ liệu là đầu vào, công nghệ phục vụ quản trị là quá trình vận hành, còn thị trường mới là đầu ra.

Bởi vậy, thước đo chuyển đổi số không nên là HTX sở hữu bao nhiêu phần mềm hay có bao nhiêu mã QR. Điều cần đo là quản trị tốt hơn bao nhiêu, chi phí giảm thế nào, năng suất và chất lượng tăng ra sao, thị trường mở rộng đến đâu và thu nhập của thành viên có được cải thiện hay không.

Công nghệ là công cụ, dữ liệu là nguyên liệu, còn hiệu quả kinh tế và thị trường mới là đích đến.

Ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng cảnh báo việc đầu tư công nghệ ở đầu ra khi chưa có dữ liệu đầu vào là đầu tư lệch thứ tự.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý khi năng lực số của nhiều HTX còn hạn chế. Theo báo cáo thì có tới 53% giám đốc HTX chưa qua đào tạo chuyên môn, chỉ 13% có trình độ đại học trở lên và tỷ lệ HTX sử dụng phần mềm quản trị mới khoảng 15%.

Nếu chạy theo công nghệ trong điều kiện đó, HTX có thể rơi vào tình trạng có tiền đầu tư nhưng thiếu người vận hành; phụ thuộc vào một nhà cung cấp khiến dữ liệu bị "khóa"; hoặc liên tục chạy theo công nghệ mới trong khi nền dữ liệu cốt lõi vẫn chưa hình thành.

Vì vậy, thay vì mỗi HTX xây dựng một hệ thống riêng, hướng đi phù hợp là ưu tiên nền tảng dùng chung, thuê dịch vụ và chỉ đầu tư hệ thống riêng khi thực sự cần thiết. Quan trọng hơn, nền tảng phải có khả năng liên thông theo chuẩn dữ liệu quốc gia và HTX phải có quyền xuất, quản lý, khai thác dữ liệu của chính mình.

Xa hơn, cần hình thành một hệ sinh thái trong đó dữ liệu có thể lưu chuyển giữa HTX, doanh nghiệp, cơ quan quản lý, hệ thống phân phối và thị trường.

Ông Bùi Khánh Dũng, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Musa Pacta chia sẻ bên lề diễn đàn.

Ông Bùi Khánh Dũng, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Musa Pacta chia sẻ bên lề diễn đàn cho rằng: Khi dữ liệu vùng trồng, đất đai, mùa vụ, sản lượng, chất lượng và truy xuất nguồn gốc được chuẩn hóa, kết nối, HTX có cơ hội tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng thay vì chỉ dừng ở vị trí cung cấp nguyên liệu.

Chuyển đổi số HTX vì thế cần vượt qua giai đoạn "số hóa bề mặt" để bước sang xây dựng năng lực dữ liệu thực chất. HTX phải trở thành đầu mối hướng dẫn thành viên ghi chép thống nhất, quản lý dữ liệu vùng sản xuất và lô hàng, kết nối dữ liệu với doanh nghiệp, cơ quan quản lý và đối tác tiêu thụ.

Nhà nước cần kiến tạo tiêu chuẩn, hạ tầng và nền tảng dữ liệu dùng chung. Doanh nghiệp công nghệ phải đưa ra những giải pháp đơn giản, dễ sử dụng, phù hợp quy mô HTX. Các doanh nghiệp đầu chuỗi và hệ thống phân phối cũng cần tham gia để dữ liệu không nằm yên trong hệ thống mà được chuyển hóa thành hợp đồng, đơn hàng và thị trường.

Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam cho biết: Liên minh HTX Việt Nam dự kiến thúc đẩy kế hoạch "100 ngày xử lý điểm nghẽn chuyển đổi số", hoàn thiện bộ tiêu chí phân hạng HTX và thí điểm mô hình chuyển đổi số điểm với sự tham gia của HTX, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức tài chính và đơn vị phân phối.

Nếu dữ liệu được làm sạch từ gốc, chuẩn hóa và liên thông, chuyển đổi số sẽ không còn được đo bằng số phần mềm đã cài đặt hay số mã QR đã phát hành. Giá trị cuối cùng sẽ được đo bằng khả năng đưa sản phẩm đi xa hơn, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và tạo thu nhập tốt hơn cho thành viên HTX.

HTX cần được triển khai trên 3 trụ cột: Dữ liệu, quản trị và thị trường.Trong đó, dữ liệu là nền tảng. Với HTX, dữ liệu chính là thông tin về thành viên, vùng nguyên liệu, mùa vụ, quy trình sản xuất, sản lượng, chất lượng, chi phí, khách hàng và thị trường. Dữ liệu được chuẩn hóa sẽ giúp HTX nắm rõ năng lực sản xuất, kiểm soát chất lượng, giảm chi phí và đưa ra quyết định sát với nhu cầu thị trường.

Khi ấy, dữ liệu sạch thực sự trở thành "tấm hộ chiếu số" đưa nông sản từ vùng sản xuất bước vào thị trường lớn.