Dữ liệu số - nền tảng quản lý đô thị hiện đại

Quá trình đô thị hóa nhanh đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quản lý quy hoạch, xây dựng và hạ tầng tại Hà Nội.

Trong bối cảnh đó, việc hình thành hệ thống dữ liệu số đồng bộ, liên thông không chỉ giúp khắc phục những bất cập trong quản lý mà còn mở ra khả năng giám sát, phát hiện sớm các vấn đề phát sinh, hướng tới phương thức quản trị đô thị hiện đại, minh bạch và bền vững.

Chuẩn hóa cơ sở dữ liệu số địa lý (GIS) phục vụ quản lý quy hoạch tại Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội. Ảnh: Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội

Chuẩn hóa cơ sở dữ liệu số địa lý (GIS) phục vụ quản lý quy hoạch tại Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội. Ảnh: Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội

Từ những hồ sơ riêng lẻ đến dữ liệu dùng chung

Một công trình xây dựng từ khi hình thành ý tưởng đầu tư đến khi đưa vào sử dụng phải trải qua nhiều khâu, gồm: Quy hoạch, thẩm định, cấp phép, thi công, nghiệm thu và quản lý vận hành. Mỗi khâu liên quan đến những cơ quan, hệ thống hồ sơ và quy trình khác nhau. Khi thông tin chưa được kết nối đầy đủ, việc kiểm tra một công trình có phù hợp quy hoạch, đáp ứng yêu cầu hạ tầng và thực hiện đúng giấy phép hay không thường phải đối chiếu từ nhiều nguồn dữ liệu.

Thực tế này đặt ra thách thức lớn đối với Hà Nội, nơi hoạt động xây dựng diễn ra trên phạm vi rộng, từ khu vực nội đô có mật độ cao đến những địa bàn đang chuyển đổi mạnh mẽ về không gian và chức năng sử dụng đất. Sự gia tăng số lượng công trình, dự án không chỉ đòi hỏi kiểm soát chất lượng xây dựng mà còn phải đánh giá tác động đến giao thông, thoát nước, môi trường và hệ thống dịch vụ công.

Trong nghiên cứu về một số giải pháp quản lý nhà nước đối với hoạt động xây dựng tại thành phố Hà Nội theo định hướng phát triển bền vững, nhóm tác giả gồm ThS Hà Anh Tuấn, PGS.TS Nguyễn Ngọc Phương và GS.TS Đinh Tuấn Hải (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) chỉ ra rằng, dữ liệu phục vụ quản lý xây dựng còn phân tán, thiếu chuẩn thống nhất và chưa liên thông giữa cấp thành phố với cơ sở. Công tác giám sát ở một số khâu vẫn thiên về hậu kiểm, trong khi sự kết nối giữa các giai đoạn thiết kế, thẩm định, cấp phép, thi công và nghiệm thu chưa đồng bộ.

Theo các chuyên gia, khi dữ liệu quy hoạch, đất đai, xây dựng và hạ tầng chưa được tích hợp, cơ quan quản lý khó có cái nhìn toàn diện về một khu vực đô thị. Chẳng hạn, việc xem xét gia tăng quy mô công trình phải gắn với khả năng đáp ứng của hệ thống giao thông, trường học, thoát nước và không gian công cộng xung quanh. Nếu các thông tin này được quản lý riêng rẽ, nguy cơ thiếu đồng bộ trong quyết định đầu tư, cấp phép và giám sát sẽ gia tăng.

Hà Nội đã triển khai một số giải pháp nhằm khắc phục tình trạng này. Tháng 2-2025, UBND thành phố Hà Nội phê duyệt đề cương Đề án đầu tư xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu hợp nhất về quản lý quy hoạch, kiến trúc, xây dựng và phát triển đô thị. Đề án hướng tới hình thành nguồn dữ liệu thống nhất, phục vụ các cơ quan quản lý, tổ chức, doanh nghiệp và người dân, đồng thời bảo đảm khả năng kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia.

Tháng 4-2026, Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội tổ chức hướng dẫn cán bộ chuyên môn xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin địa lý (GIS) cho các đồ án quy hoạch. Trong đó, chuẩn hóa cấu trúc dữ liệu, bảo đảm độ chính xác về không gian và thuộc tính là yêu cầu quan trọng để tích hợp các đồ án vào hệ thống quản lý chung.

“Nguồn dữ liệu này phục vụ công tác lập, tra cứu, đánh giá quy hoạch và tham mưu cho thành phố. Việc hình thành hệ thống dữ liệu dùng chung còn hỗ trợ cơ quan quản lý kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện quy hoạch, đồng thời tạo điều kiện để người dân tiếp cận thông tin thuận lợi hơn”, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội Lưu Quang Huy cho biết.

Chuyển từ kiểm tra, xử lý sang giám sát chủ động

Một trong những thay đổi đáng chú ý của quản lý xây dựng trên nền tảng dữ liệu số là khả năng phát hiện vấn đề ngay từ khi mới phát sinh. Nếu trước đây, việc kiểm tra chủ yếu dựa vào hồ sơ và giám sát tại hiện trường thì công nghệ số cho phép thường xuyên đối chiếu thông tin, khoanh vùng nguy cơ và hỗ trợ cơ quan chức năng xác định đối tượng cần kiểm tra.

Theo nhóm tác giả Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, mỗi công trình, dự án cần được cấp mã định danh và xây dựng hồ sơ số xuyên suốt vòng đời, từ phê duyệt, thi công đến vận hành, bảo trì. Dữ liệu quy hoạch cần được liên thông với dữ liệu đất đai, cấp phép, hạ tầng, môi trường và xử lý vi phạm. Những thay đổi về quy mô, điều chỉnh thiết kế hoặc chậm tiến độ của dự án cũng cần được cập nhật kịp thời để phục vụ công tác quản lý.

Nhóm nghiên cứu đề xuất ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân loại hồ sơ, nhận diện sai lệch và cảnh báo nguy cơ vi phạm. Tuy nhiên, các công nghệ này cần được thử nghiệm, kiểm chứng theo lộ trình phù hợp và không thay thế trách nhiệm quyết định của cơ quan quản lý.

Định hướng ứng dụng dữ liệu số trong quản lý đô thị được Hà Nội cụ thể hóa tại Kế hoạch số 25/KH-UBND ngày 16-1-2026 về chuyển đổi số trong hoạt động xây dựng, quản lý và khai thác kết cấu hạ tầng. Thành phố đặt mục tiêu chuẩn hóa, liên thông các dữ liệu công trình; thúc đẩy ứng dụng GIS, BIM, trí tuệ nhân tạo và công nghệ kết nối thiết bị trong thiết kế, giám sát, quản lý chất lượng và vận hành hạ tầng.

Tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, tháng 7-2026, Sở Xây dựng Hà Nội công bố triển khai Hệ thống quản lý kết cấu hạ tầng giao thông trên nền bản đồ số. Hệ thống góp phần hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung phục vụ quản lý hạ tầng giao thông, từng bước chuyển phương thức điều hành sang dựa trên dữ liệu.

Tuy nhiên, để các ứng dụng riêng lẻ trở thành hệ thống quản trị đô thị thống nhất, thách thức lớn nằm ở sự phối hợp giữa các ngành, các cấp. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cơ quan chuyên môn thành phố có trách nhiệm quản lý, chuẩn hóa dữ liệu gốc; chính quyền xã, phường cần cập nhật kịp thời những biến động trong hoạt động xây dựng và vấn đề phát sinh trên địa bàn. Dữ liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chia sẻ đúng thẩm quyền, phản ánh sát thực tế và gắn với trách nhiệm của từng đơn vị, cá nhân sử dụng.

Bảo Hân

Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/du-lieu-so-nen-tang-quan-ly-do-thi-hien-dai-1767161.html