Dự thảo chuẩn giáo sư, Phó giáo sư: Tự chủ nửa vời, rào cản chồng rào cản

Dự thảo quy định mới về tiêu chuẩn, quy trình bổ nhiệm giáo sư (GS), phó giáo sư (PGS) của Bộ GD&ĐT hướng tới trao quyền cho các trường đại học. Tuy nhiên, những rào cản về hạn mức số lượng, công bố khoa học, ghi nhận sản phẩm đổi mới sáng tạo và cơ chế đánh giá đang tạo ra nhiều nghịch lí, có nguy cơ làm giảm ý nghĩa của chủ trương tự chủ.

Trao quyền tự chủ nhưng vẫn “dựng” trần số lượng

Việc chuyển thẩm quyền xét tuyển, đánh giá và bổ nhiệm GS, PGS về các cơ sở giáo dục đại học (ĐH) là thay đổi đáng chú ý trong dự thảo thông tư mới của Bộ GD&ĐT. Theo đó, chức danh học thuật được định hướng gắn trực tiếp hơn với nhu cầu và chiến lược phát triển của từng trường.

Việc đánh giá được thiết kế trên ba trụ cột: năng lực giảng dạy và kết quả đào tạo; năng lực nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; năng lực phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Cùng với đó, ứng viên không chỉ được xem xét qua số lượng công trình mà còn phải trình bày công trình tiêu biểu, thực hiện giảng thử và trải qua phản biện độc lập. Cơ chế thu hút nhà khoa học từ viện nghiên cứu, cơ sở y tế và ĐH nước ngoài cũng được mở rộng.

Tuy nhiên, tinh thần trao quyền chưa được thể hiện nhất quán và dự thảo lại đặt ra nhiều giới hạn có thể thu hẹp quyền tự chủ của trường ĐH.

Nghịch lí đầu tiên là các trường được trao quyền bổ nhiệm nhưng số lượng GS, PGS bị khống chế bằng một công thức chung. Theo dự thảo, số lượng tối đa được tính dựa trên quy mô giảng viên, tỉ lệ kinh phí dành cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng số lượng tiến sĩ đã được cấp bằng. Tỉ lệ GS cũng không được vượt quá 25% tổng số GS và PGS của nhóm ngành. Cách tính này có thể gây bất lợi cho những trường có quy mô đào tạo lớn. Cách tính kinh phí khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo cũng là bất cập khi trường có nguồn thu học phí cao, dù đầu tư nghiên cứu lớn, vẫn có thể có tỉ lệ kinh phí khoa học thấp.

Một bất cập khác là nguồn thu từ dịch vụ khoa học, công nghệ và tư vấn bị loại khỏi cách tính. Nếu không tính đến những hoạt động này, đóng góp khoa học của một số nhóm ngành có thể không được phản ánh đầy đủ.

Công thức hạn mức còn có nguy cơ gây bất lợi cho các ĐH nghiên cứu trọng điểm. Những đơn vị đã có tỉ lệ giảng viên là GS, PGS cao có thể vượt trần và phải dừng bổ nhiệm mới, kể cả khi có người nghỉ hưu hoặc chuyển công tác. Trong khi đó, trường hợp thu hút người đã có chức danh từ cơ sở khác lại được áp dụng ngoại lệ.

Cách thiết kế này có thể tạo ra tín hiệu ngược: nhà khoa học trẻ có năng lực, gắn bó và trưởng thành tại trường bị hạn chế cơ hội phát triển và việc dịch chuyển giữa các cơ sở lại trở thành một con đường để vượt qua hạn mức.

Ðếm công bố, xem nhẹ sản phẩm sáng tạo

Dự thảo quy định ứng viên PGS phải có tối thiểu 12 công bố loại 1 với tư cách tác giả chính; ứng viên GS phải có tối thiểu 20 công bố loại 1 với tư cách tác giả chính. Cách xác định thời gian tính thành tích khiến hai ngưỡng này có thể bị cộng dồn: từ khi có bằng tiến sĩ đối với PGS và từ khi được bổ nhiệm PGS đối với GS.

Theo cách tính đó, một nhà khoa học đi từ tiến sĩ lên GS có thể phải có tổng cộng ít nhất 32 công bố loại 1 với tư cách tác giả chính. Riêng giai đoạn sau khi trở thành PGS, người đó phải có thêm 20 công bố.

Yêu cầu số lượng lớn không đồng nghĩa với chất lượng nghiên cứu cao. Khi thành tích được đo bằng số bài báo và vị trí tác giả, ứng viên có thể chịu áp lực phải ưu tiên công bố để đủ điều kiện. Nguy cơ chia nhỏ kết quả nghiên cứu thành nhiều bài hoặc cạnh tranh vị trí tác giả chính với đồng nghiệp, nghiên cứu sinh, với học trò cũng cần được tính đến.

Khái niệm “công bố loại 1” cũng chưa có nền tảng ổn định. Dự thảo dẫn chiếu đến bảng phân loại của Bộ KH&CN, nhưng bảng phân loại này chưa được ban hành. Phương án chuyển tiếp sử dụng danh mục tạp chí được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận năm 2025, với ngưỡng điểm tối đa từ 1,0 trở lên, có thể tạo ra chênh lệch lớn giữa các ngành, nhất là đối với những ngành đặc thù như nghệ thuật, ngôn ngữ, văn học văn hóa Việt Nam. Những lĩnh vực này có số lượng tạp chí thuộc các hệ thống chỉ mục quốc tế hạn chế. Nếu áp dụng yêu cầu công bố tương tự các ngành kinh tế hay khoa học xã hội, tiêu chuẩn có thể trở nên khó khả thi.

Nghịch lí tiếp theo là khoảng cách giữa lời kêu gọi đổi mới sáng tạo và cách ghi nhận sản phẩm nghiên cứu ứng dụng. Dự thảo cho phép sử dụng sáng chế, quy trình công nghệ, giống cây trồng, vật nuôi mới, thuốc mới hoặc phác đồ điều trị để thay thế một phần yêu cầu công bố. Tuy nhiên, mức thay thế tối đa chỉ tương đương một bài báo Q2 (trong nghiên cứu khoa học, bài báo xếp theo thứ tự Q1 đến Q4 là mức độ ảnh hưởng khoa học và uy tín trong từng lĩnh vực), chưa được đánh giá tương xứng.

Quy định này còn khiến nhà khoa học có thể có xu hướng lựa chọn con đường công bố ngắn hạn thay vì đầu tư cho những dự án nghiên cứu dài hơi, có khả năng tạo ra sản phẩm và tác động thực tiễn, giải quyết các bài toán mà từng ngành kinh tế, từng địa phương và đất nước đang phải đối mặt.

Nghiên cứu trong phòng lab tại trường đại học. Ảnh: NTCC

Nghiên cứu trong phòng lab tại trường đại học. Ảnh: NTCC

Nghịch lí nữa nằm ở cách tính giờ giảng. Ứng viên PGS phải đáp ứng định mức 180 giờ giảng mỗi năm trong ba năm hoặc 90 giờ mỗi năm trong sáu năm. Thời gian hướng dẫn người học thực tập, làm đồ án, luận văn, luận án không được tính vào khối lượng trực tiếp giảng dạy. Cách tính này chưa phản ánh đầy đủ đặc thù đào tạo sau ĐH như đào tạo bác sĩ nội trú hay đào tạo chuyên sâu trong các phòng thí nghiệm.

Khoảng trống pháp lí

Một nghịch lí nữa liên quan đến tính độc lập của hội đồng và cơ chế phản biện. Dự thảo quy định tỉ lệ thành viên ngoài cơ sở đào tạo “phải đảm bảo tối thiểu từ 30% đến 50% tổng số thành viên Hội đồng”; nhưng đồng thời lại quy định nhóm thành viên có quyền đánh giá cùng một vị trí chức danh phải có ít nhất 5 thành viên, “trong đó thành viên ngoài cơ sở chiếm quá một nửa”. Nếu một trường lập Hội đồng 7 người với 30% thành viên ngoài cơ sở (tức chỉ có 2 người ngoài trường, 5 người trong trường), Hội đồng đó sẽ không bao giờ đáp ứng được điều kiện “thành viên ngoài cơ sở chiếm quá một nửa”. Đồng thời, ngưỡng 30% là quá thấp, dễ dẫn đến tình trạng khép kín nội bộ. Yêu cầu phản biện quốc tế đối với hồ sơ GS có ngoại lệ cho phép thay thế chuyên gia nước ngoài bằng chuyên gia trong nước nếu đã mời nhưng người được mời không tham gia. Đây là kẽ hở vô hiệu hóa phản biện quốc tế.

Dự thảo cũng cho phép cơ sở đào tạo yêu cầu người giữ chức danh khắc phục hạn chế trong thời hạn 6-12 tháng; nếu không đáp ứng có thể xem xét miễn nhiệm mà không cần chờ hết chu kì đánh giá tổng thể 3-5 năm.

Trong nghiên cứu khoa học, một hướng nghiên cứu mới hoặc dự án công nghệ thường cần 2-3 năm mới có kết quả rõ ràng. Việc sử dụng thời hạn khắc phục ngắn để đánh giá năng lực học thuật có thể tạo áp lực hành chính, nhất là khi cơ sở đào tạo chưa bảo đảm đủ kinh phí và hạ tầng nghiên cứu như cam kết.

Bên cạnh đó, dự thảo chưa làm rõ cơ chế chuyển tiếp đối với những ứng viên đã tích lũy công trình, sách và giờ giảng theo quy định cũ, đang chuẩn bị hồ sơ trong giai đoạn 2026-2027. Nếu không có lộ trình phù hợp, những thành tích đã thực hiện có thể không được ghi nhận tương xứng.

PGS.TS Trần Trung Dũng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Tây Nguyên. Ảnh: NVCC

PGS.TS Trần Trung Dũng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Tây Nguyên. Ảnh: NVCC

Tinh thần trao quyền chưa được thể hiện nhất quán trong dự thảo. Khi đi vào các tiêu chí định lượng, dự thảo lại đặt ra nhiều giới hạn có thể thu hẹp quyền tự chủ của trường ĐH.

Khoảng trống pháp lí còn nằm ở việc chưa xử lí đồng bộ các văn bản liên quan đến cơ chế công nhận chức danh. Việc thay đổi thẩm quyền bổ nhiệm cần được rà soát thống nhất với quy định hiện hành, tránh tình trạng cùng lúc tồn tại những quy trình có cách tiếp cận khác nhau. Cơ chế quản trị giữa trường công lập và trường tư thục cũng cần được phân định rõ.

Như vậy, để dự thảo thực sự thúc đẩy tự chủ, xóa bỏ các rào cản trong xét, bổ nhiệm chức danh GS, PGS, Bộ GD&ĐT cần khắc phục triệt để các nghịch lí trên.

PGS.TS Trần Trung Dũng (Nguyên Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Tây Nguyên)

Nguồn Tiền Phong: https://tienphong.vn/du-thao-chuan-giao-su-pho-giao-su-tu-chu-nua-voi-rao-can-chong-rao-can-post1894633.tpo