Đưa di sản văn hóa các dân tộc xứ Lạng vào đời sống đương đại: Từ bảo tồn sang 'đánh thức' giá trị di sản

Lạng Sơn không chỉ được biết đến là vùng đất địa đầu Tổ quốc với vị trí giao thương đặc biệt, mà còn là một trong những địa phương sở hữu kho tàng di sản văn hóa phong phú bậc nhất khu vực miền núi phía Bắc.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa, sự thay đổi trong đời sống cộng đồng và sức ép của quá trình hội nhập, bài toán đặt ra không còn đơn thuần là bảo tồn di sản mà là làm thế nào để những giá trị văn hóa ấy thực sự hiện diện trong đời sống đương đại, trở thành niềm tự hào và tài sản chung của cộng đồng.

Những năm gần đây, ngành văn hóa Lạng Sơn đang từng bước thay đổi cách tiếp cận, từ bảo tồn đơn thuần sang chủ động đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Không gian trưng bày chuyên đề “Sắc màu văn hóa trang phục truyền thống các dân tộc tỉnh Lạng Sơn” do Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn phối hợp với Trung tâm thương mại Vincom Plaza Lạng Sơn tổ chức là một ví dụ tiêu biểu cho hướng đi này.

Diễn ra từ ngày 25.5 đến hết tháng 8.2026, không gian trưng bày giới thiệu gần 100 hình ảnh và hiện vật đặc sắc về văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh.

Tại sảnh chính trung tâm thương mại, 20 tác phẩm nhiếp ảnh nghệ thuật tái hiện sinh động các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, lễ hội truyền thống, di sản văn hóa phi vật thể và những điểm đến du lịch tiêu biểu của xứ Lạng.

Trong khi đó, khu vực trưng bày chuyên sâu giới thiệu gần 50 hiện vật gốc cùng nhiều bộ trang phục truyền thống đặc sắc của đồng bào Tày, Nùng, Dao và các dân tộc khác.

Mỗi bộ trang phục, hoa văn, phụ kiện không chỉ phản ánh nét đẹp thẩm mỹ mà còn chứa đựng những tri thức dân gian, tập quán sinh hoạt và dấu ấn văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đáng chú ý, việc lựa chọn một trung tâm thương mại hiện đại làm không gian quảng bá di sản được xem là bước đi mới của ngành văn hóa địa phương, giúp di sản tiếp cận với đông đảo người dân và du khách thay vì chỉ giới hạn trong các thiết chế văn hóa truyền thống.

Xứ Lạng - vùng đất giàu có về di sản văn hóa

Lạng Sơn hiện là nơi sinh sống của nhiều dân tộc như Tày, Nùng, Kinh, Dao, Hoa, Sán Chay, Mông..., tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng và giàu bản sắc.
Địa phương này hiện sở hữu hệ thống di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, lễ hội truyền thống cùng nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Trong đó có nhiều di sản đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như lễ hội Ná Nhèm, các làn điệu sli, lượn, tri thức dân gian và nghề thủ công truyền thống. Đặc biệt, Thực hành Then của người Tày, Nùng đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Những di sản này không chỉ phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng các dân tộc nơi đây mà còn chứa đựng hệ giá trị về tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn, tri thức bản địa và phong tục tập quán đặc trưng của vùng đất biên cương.

Tuy nhiên, dù sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, nhiều loại hình di sản ở Lạng Sơn đang đứng trước nguy cơ bị thu hẹp không gian tồn tại. Lớp nghệ nhân cao tuổi ngày càng ít đi, trong khi số người trẻ am hiểu và thực hành các giá trị văn hóa truyền thống chưa nhiều. Nhiều làn điệu dân ca, nghề thủ công hay nghi lễ dân gian từng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng đang chịu tác động mạnh từ sự thay đổi của môi trường sống và xu hướng văn hóa hiện đại.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng bảo tồn di sản trong giai đoạn hiện nay không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ hiện vật hay tư liệu mà phải tạo dựng môi trường để di sản tiếp tục được thực hành, trao truyền và lan tỏa trong cộng đồng.

Khi bảo tàng không còn là nơi "cất giữ quá khứ"

Trong cách nhìn truyền thống, bảo tàng thường được xem là nơi lưu giữ hiện vật, bảo quản ký ức lịch sử và phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu. Tuy nhiên, trước yêu cầu bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện đại, nhiều bảo tàng đang chuyển mạnh từ mô hình "bảo tồn tĩnh" sang "bảo tồn sống", coi công chúng là trung tâm của các hoạt động trưng bày và giáo dục di sản.

Xu hướng này đặc biệt có ý nghĩa đối với những địa phương giàu bản sắc văn hóa như Lạng Sơn.

Bởi lẽ, giá trị của di sản không chỉ nằm ở những hiện vật được lưu giữ trong kho hay sau lớp kính trưng bày mà còn nằm ở những câu chuyện, ký ức cộng đồng, tri thức dân gian và đời sống văn hóa đã tạo nên chúng. Nếu không được kết nối với xã hội đương đại, di sản rất dễ trở thành những giá trị "đóng băng" trong quá khứ.

Việc đưa không gian trưng bày ra khỏi khuôn viên bảo tàng để đến với trung tâm thương mại - nơi mỗi ngày có hàng nghìn lượt người qua lại - cho thấy cách làm mới trong công tác bảo tồn và quảng bá di sản. Thay vì chờ công chúng tìm đến di sản, ngành văn hóa đang chủ động mang di sản đến gần hơn với công chúng.

Thông qua những hình ảnh, hiện vật, trang phục truyền thống được giới thiệu trong không gian mở, người xem có cơ hội tiếp cận với di sản một cách trực quan và gần gũi hơn.

Đây cũng là cách để những giá trị văn hóa vốn chỉ tồn tại trong cộng đồng làng bản được "dịch chuyển" vào không gian công cộng, giúp người dân và du khách hiểu sâu hơn về lịch sử, bản sắc của vùng đất xứ Lạng.

Đặc biệt, việc đưa học sinh, sinh viên và giới trẻ trở thành đối tượng trung tâm của các hoạt động giáo dục di sản được xem là hướng đi có ý nghĩa lâu dài.

Nếu không được tiếp cận và trải nghiệm từ sớm, nhiều giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ trở nên xa lạ ngay với chính thế hệ kế thừa.

Bởi vậy, bảo tàng hiện đại không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn là "lớp học mở" giúp thế hệ trẻ nhận diện cội nguồn văn hóa, nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ di sản trong tương lai.

Biến di sản thành nguồn lực phát triển

Bên cạnh nhiệm vụ bảo tồn, Lạng Sơn đang từng bước nhìn nhận di sản văn hóa như một nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội. Đây là xu hướng được nhiều địa phương lựa chọn khi văn hóa ngày càng được xem là một dạng tài nguyên mềm có khả năng tạo ra giá trị gia tăng bền vững.

Thực tế cho thấy, nhiều loại hình di sản của xứ Lạng như hát Then, sli, lượn, lễ hội truyền thống, nghề thủ công dân tộc hay kiến trúc nhà sàn bản địa không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn có tiềm năng lớn để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm.

Việc Vincom Plaza Lạng Sơn ký kết hợp tác với các đơn vị lữ hành để đưa khách du lịch đến tham quan không gian trưng bày cũng cho thấy nỗ lực kết nối giữa văn hóa và du lịch của địa phương.

Khi những giá trị văn hóa truyền thống trở thành điểm dừng chân trong hành trình khám phá xứ Lạng, di sản không chỉ được quảng bá rộng rãi hơn mà còn góp phần tạo thêm nguồn thu cho ngành du lịch và cộng đồng địa phương.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cho rằng khai thác di sản để phát triển kinh tế là bài toán cần sự cân bằng. Nếu chạy theo mục tiêu thương mại hóa hoặc phục vụ du lịch đại trà, di sản có thể bị đơn giản hóa, sân khấu hóa hoặc mất dần những yếu tố nguyên gốc vốn làm nên giá trị của nó.

Do đó, mọi hoạt động khai thác di sản cần đặt yếu tố bảo tồn lên hàng đầu, đồng thời bảo đảm cộng đồng - chủ thể sáng tạo và lưu giữ di sản - được hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Đưa di sản vào đời sống hôm nay. Trong nhiều năm, công tác bảo tồn văn hóa thường gắn với tư duy lưu giữ những gì thuộc về quá khứ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, mục tiêu quan trọng hơn là làm sao để di sản tiếp tục hiện diện và có chỗ đứng trong đời sống đương đại.

Đối với Lạng Sơn, việc đưa di sản đến gần công chúng đang được triển khai bằng nhiều hình thức khác nhau, từ các cuộc trưng bày chuyên đề, hoạt động trải nghiệm, giáo dục di sản trong trường học đến việc ứng dụng công nghệ số và quảng bá văn hóa trên các nền tảng trực tuyến.

Không gian trưng bày tại Vincom Plaza Lạng Sơn chính là một ví dụ cho thấy di sản hoàn toàn có thể hiện diện trong những không gian hiện đại mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi.

Thực tế cho thấy, bảo tồn văn hóa không nhất thiết phải giữ nguyên mọi yếu tố trong trạng thái bất biến. Điều quan trọng là tạo điều kiện để các giá trị truyền thống thích nghi với đời sống hiện đại mà vẫn giữ được bản sắc riêng.

Khi một bộ trang phục dân tộc được công chúng quan tâm, khi những họa tiết truyền thống được giới thiệu tới du khách hay khi một không gian mua sắm trở thành nơi lan tỏa câu chuyện về di sản, đó cũng là lúc văn hóa truyền thống đang được tiếp thêm sức sống mới.

Với kho tàng văn hóa đặc sắc được bồi đắp qua nhiều thế hệ, Lạng Sơn đang đứng trước cơ hội biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững.

Đưa di sản đến gần công chúng không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa mà còn là cách để khơi dậy niềm tự hào về bản sắc địa phương, tăng cường sức mạnh nội sinh của cộng đồng và tạo dựng hình ảnh một xứ Lạng giàu truyền thống nhưng vẫn năng động trong quá trình hội nhập và phát triển.