Đưa nghệ thuật sân khấu đến với người khiếm thị

Dự án “Hào quang trong bóng tối” mang đến cho người khiếm thị cơ hội được diễn xuất trên sân khấu.

Tuy nhiên, bằng những cách tiếp cận mới, khoảng cách ấy đang dần được thu hẹp, giúp họ đến gần hơn với nghệ thuật sân khấu.

Từ nhiều năm nay, các hoạt động hỗ trợ người khuyết tật tiếp cận văn hóa nghệ thuật đã được triển khai tại Việt Nam. Tuy nhiên, trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, nhất là sân khấu, cơ hội dành cho người khiếm thị vẫn còn hạn chế.

Từ quá trình nghiên cứu về nghệ thuật tại Vương quốc Anh, anh Lương Linh, người đồng sáng lập Sunbox (doanh nghiệp xã hội hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật cộng đồng), nhận thấy người khiếm thị có nhu cầu tiếp cận sân khấu nếu được hỗ trợ bằng những phương thức phù hợp, họ cảm nhận thế giới bằng những giác quan còn lại. Vì vậy, bài toán đặt ra không phải thay đổi bản chất của sân khấu mà là tìm cách bổ sung những thông tin thị giác mà những người khiếm thị khó tiếp nhận.

Từ nhận thức đó, dự án “Từ tai đến mắt” do Sunbox và Viện Goethe Thành phố Hồ Chí Minh đồng phát triển đã mở ra cơ hội trải nghiệm sân khấu kịch tại rạp đến với khán giả khiếm thị ở Việt Nam. Dự án hỗ trợ người khiếm thị với hai giải pháp chính: “Sờ chạm mô hình 3D” giúp khán giả hình dung không gian sân khấu bằng xúc giác và “Hỗ trợ mô tả trực tiếp” để truyền tải bằng lời những hành động, biểu cảm, chuyển động không phát ra âm thanh trên sân khấu.

Khiết An và Đình Ân đều mất hoàn toàn thị lực và là khán giả thân thiết của dự án “Từ tai đến mắt”. Trước đây, việc tiếp cận nghệ thuật sân khấu của cả hai gặp rất nhiều rào cản. Việc được sờ, chạm mô hình trước buổi diễn và nghe mô tả âm thanh giúp họ hình dung rõ hơn không gian sân khấu cũng như diễn biến tác phẩm.

Anh Ân cho biết những hỗ trợ này giúp anh có trải nghiệm xem kịch trọn vẹn hơn. Còn chị Khiết An chia sẻ, bây giờ chị rất tự tin khi đến rạp. Theo chị, dự án đã giúp người khiếm thị có thể thưởng thức nghệ thuật sân khấu như bất kỳ khán giả nào.

Sau hơn một năm dự án “Từ tai đến mắt” đi vào hoạt động, ngày càng nhiều người khiếm thị tìm đến với sân khấu kịch tại Thành phố Hồ Chí Minh. Khi khán giả khiếm thị được cùng chia sẻ một không gian thưởng thức nghệ thuật với cộng đồng, họ có thêm cơ hội trải nghiệm, góp phần tăng cường sự kết nối và thấu hiểu.

Chính điều này cũng mang đến những cảm xúc đặc biệt cho các nghệ sĩ. Diễn viên Mạnh Hùng (sân khấu Thiên Đăng) chia sẻ: “Sự có mặt của các khán giả khiếm thị nhắc nhở tôi rằng sân khấu không chỉ được cảm nhận bằng mắt mà còn bằng trái tim và năng lượng. Điều đó khiến tôi phải cố gắng hơn trong từng lời thoại và từng nhịp cảm xúc”.

Dự án cũng mở rộng sang lĩnh vực truyền hình thông qua việc phối hợp Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh bổ sung mô tả âm thanh cho chương trình “Chuyện ngày xưa”, góp phần gia tăng khả năng tiếp cận nội dung dành cho trẻ em khiếm thị.

Từ những kết quả đạt được, Sunbox và Viện Goethe Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục đồng hành trong dự án “Hào quang trong bóng tối”. Dự án này hướng tới việc xây dựng một mô hình nghệ thuật lấy người khiếm thị làm trung tâm ngay từ đầu.

Dự án “Hào quang trong bóng tối” được thiết kế dưới dạng một khóa học kéo dài 15 tuần. Các học viên sẽ được dạy về tiếng nói sân khấu, cảm xúc, chuyển động hình thể, hát và cả việc xử lý các tình huống phát sinh trên sân khấu. Với ý nghĩa nhân văn, dự án đã nhận được sự đồng hành của nhiều nghệ sĩ và các đơn vị nghệ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh.

Điểm nhấn của dự án là vở diễn dự kiến ra mắt vào tháng 11, với toàn bộ 14 diễn viên là người khiếm thị, trong đó có 12 người mất thị lực hoàn toàn.

Đạo diễn Huy An, người phụ trách nghệ thuật của dự án, cho rằng việc đưa người khiếm thị đến với hàng ghế khán giả xem kịch đã là một thách thức, còn việc đưa họ trực tiếp lên sân khấu biểu diễn càng khó khăn hơn. Quá trình đào tạo diễn viên khiếm thị đòi hỏi sự điều chỉnh về không gian, phương pháp hướng dẫn và tổ chức biểu diễn. Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất vẫn là cảm xúc chân thật của người diễn, nền tảng tạo nên sự kết nối với khán giả.

Yến Vy là một trong số những người được lựa chọn tham gia đào tạo diễn xuất qua hai vòng thi. Dù rất lo lắng, nhưng Vy vẫn quyết định đăng ký tham gia bởi tình yêu dành cho nghệ thuật. Theo Yến Vy, điều ý nghĩa nhất mà dự án mang lại không phải là một vở kịch tốt hay một vai diễn xuất sắc, mà là cơ hội để cô vượt qua giới hạn của bản thân, dám thử sức...

Từ những mô hình đã được triển khai có thể thấy khoảng cách giữa người khiếm thị với nghệ thuật sân khấu đang từng bước được thu hẹp bằng những giải pháp thiết thực. Những nỗ lực này cũng góp phần hiện thực hóa tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW (ngày 7/1/2026) của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, hướng tới việc bảo đảm cơ hội tham gia và thụ hưởng các giá trị văn hóa cho mọi công dân trên cơ sở bình đẳng và nhân văn.