Đưa sáng tạo từ học đường vào cuộc sống

Bắt đầu từ những vấn đề của cuộc sống

Điểm đáng chú ý tại Cuộc thi Sáng tạo dành cho thanh, thiếu niên và nhi đồng thành phố Hà Nội lần thứ 22 năm 2026 không chỉ nằm ở số lượng đề tài, mà còn ở cách học sinh tiếp cận vấn đề. Thay vì chỉ tạo ra những mô hình mang tính minh họa, nhiều em đã xuất phát từ những nhu cầu cụ thể trong học tập, sinh hoạt và đời sống để hình thành ý tưởng, nghiên cứu và phát triển sản phẩm.

Theo báo cáo của Ban tổ chức, các đề tài năm nay ngày càng bám sát những vấn đề thực tiễn như biến đổi khí hậu, thiên tai, khủng hoảng năng lượng, sức khỏe tinh thần trẻ em và bạo lực học đường. Một số sản phẩm hướng tới hỗ trợ người khiếm thị; nhiều đề tài ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), thực tế ảo và thực tế tăng cường.

Cách lựa chọn đề tài cho thấy học sinh đang dần hình thành thói quen quan sát cuộc sống và tìm kiếm giải pháp cho những vấn đề mình nhìn thấy. Đây là bước chuyển quan trọng từ “học kiến thức” sang “dùng kiến thức để giải quyết vấn đề”.

Trong lĩnh vực phần mềm tin học, những sản phẩm như: Vietmap 34 - Hành trình Việt Nam mới hay Bản đồ âm thanh di sản Việt Nam là những ví dụ rõ nét. Nếu Vietmap 34 khai thác công nghệ bản đồ số để giúp học sinh tìm hiểu về địa lý, lịch sử và đặc trưng văn hóa của 34 tỉnh, thành phố, thì Bản đồ âm thanh di sản Việt Nam tích hợp 75 điểm âm thanh trên bản đồ, cho phép người dùng khám phá những âm thanh đặc trưng và thông tin liên quan đến các di sản văn hóa.

Điểm chung của những sản phẩm này là công nghệ được sử dụng không phải chỉ để tạo ra một sản phẩm “hiện đại”, mà hướng tới một mục đích cụ thể: Làm cho việc học và tiếp cận tri thức trở nên trực quan, hấp dẫn hơn.

Ở nhóm sản phẩm thân thiện với môi trường, học sinh cũng lựa chọn những vấn đề gần gũi như tái chế vật liệu, phân loại rác, tiết kiệm năng lượng hay xử lý nước. Từ những vật liệu quen thuộc và kiến thức được học trên lớp, các em từng bước tạo ra những mô hình có khả năng ứng dụng trong học tập, sinh hoạt và tuyên truyền ý thức bảo vệ môi trường.

Những sản phẩm như vậy cho thấy tính ứng dụng đôi khi không bắt đầu từ những công nghệ phức tạp, mà từ khả năng nhận diện đúng một vấn đề và tìm ra cách giải quyết phù hợp.

Từ sản phẩm dự thi đến khả năng nhân rộng

Một sản phẩm tham gia cuộc thi không nhất thiết phải là một giải pháp đã hoàn thiện để đưa ngay vào thị trường. Với lứa tuổi học sinh, giá trị trước hết nằm ở quá trình các em nghiên cứu, thử nghiệm và từng bước hoàn thiện ý tưởng. Tuy nhiên, khả năng tiếp tục phát triển sản phẩm sau cuộc thi cũng là yếu tố quan trọng để sáng tạo trẻ tạo ra giá trị lâu dài.

Báo cáo sơ kết cho thấy nhiều đề tài năm nay có tính ứng dụng cao, gắn với những vấn đề mới phát sinh trong đời sống. Việc học sinh chủ động đưa công nghệ mới vào sản phẩm cũng mở ra khả năng tiếp tục hoàn thiện các giải pháp ở mức độ cao hơn.

Từ góc độ này, cuộc thi có thể được xem như một “trạm thử” để những ý tưởng ban đầu được kiểm chứng. Qua quá trình làm sản phẩm, học sinh nhận ra điểm mạnh, hạn chế của giải pháp, tiếp nhận góp ý từ giáo viên và các chuyên gia, từ đó có cơ sở điều chỉnh.

Đây cũng là lý do tính ứng dụng cần được nhìn nhận không chỉ ở việc sản phẩm đã được sử dụng ngay hay chưa, mà ở khả năng giải quyết vấn đề, khả năng hoàn thiện và triển vọng nhân rộng.

Một phần mềm học tập có thể tiếp tục bổ sung dữ liệu và tính năng. Một bản đồ số có thể mở rộng nội dung. Một mô hình kỹ thuật có thể được cải tiến để vận hành hiệu quả hơn. Một giải pháp môi trường có thể được thử nghiệm ở quy mô lớn hơn. Chính quá trình tiếp tục phát triển ấy giúp một ý tưởng học đường có cơ hội trở thành sản phẩm phục vụ cộng đồng.

Điều này có ý nghĩa ở chỗ những vấn đề được học sinh lựa chọn có thể xuất phát trực tiếp từ môi trường sống của các em. Mỗi địa phương có những đặc điểm riêng về môi trường, sản xuất, văn hóa, giao thông hay đời sống. Khi học sinh được khuyến khích quan sát và nghiên cứu từ chính thực tế ấy, các sản phẩm sáng tạo sẽ có thêm cơ hội gắn với nhu cầu của cộng đồng.

Để những sản phẩm tiềm năng không dừng lại sau cuộc thi, việc tiếp tục hỗ trợ học sinh hoàn thiện đề tài, kết nối với chuyên gia, nhà trường, doanh nghiệp và các đơn vị có khả năng ứng dụng là cần thiết. Đây cũng là bước quan trọng để chuyển từ “sản phẩm dự thi” sang “sản phẩm có giá trị sử dụng”.

Cuộc thi vì thế không nên được nhìn đơn thuần là nơi tìm kiếm những sản phẩm đoạt giải. Giá trị lớn hơn nằm ở việc tạo ra một môi trường để học sinh được thử sức với những vấn đề thật, được kiểm chứng ý tưởng và học cách biến kiến thức thành giải pháp.