Đưa tri thức, công nghệ thành động lực tăng trưởng mới

Tối ưu chất lượng, công nghệ và tri thức

GS, TS Nguyễn Xuân Cự, PGĐ Trung tâm Kinh tế môi trường (Hội Kinh tế môi trường Việt Nam) nhận định, thách thức lớn nhất của Việt Nam là làm sao chuyển từ lợi thế về chi phí sang lợi thế về năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng.

Đánh giá việc chuyển sang mô hình dựa vào năng suất, tri thức và công nghệ sẽ giúp Việt Nam thay đổi căn bản trong việc sử dụng nguồn lực tự nhiên như đất đai, nguồn nước, khoáng sản..., Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Cự, Phó Giám đốc Trung tâm Kinh tế môi trường (Hội Kinh tế môi trường Việt Nam) cho rằng, quá trình chuyển đổi không chỉ đòi hỏi thay đổi công nghệ mà phải thay đổi đồng thời cách sản xuất, cách phân bổ nguồn lực và cách tạo dựng lợi thế cạnh tranh. Mô hình dựa trên năng suất, tri thức và công nghệ đòi hỏi vốn dài hạn, nhân lực chất lượng cao, năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng hấp thụ công nghệ và một thể chế khuyến khích đầu tư dài hạn. Vì vậy, thách thức lớn nhất của Việt Nam là làm sao chuyển từ lợi thế về chi phí sang lợi thế về năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng.

Nhằm tạo ra bước đột phá về năng suất cho Việt Nam, theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Cự, cần tối ưu hoá từng công đoạn trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Doanh nghiệp cần xác định tài nguyên nào đang suy giảm, nguồn gây ô nhiễm nằm ở đâu, chi phí môi trường thực tế là bao nhiêu và giải pháp nào là phù hợp nhất. Trong điều kiện tài nguyên hữu hạn và áp lực môi trường ngày càng lớn, việc xác định năng suất chỉ dựa trên lao động và vốn đầu tư là chưa đủ mà cần tính đến cả đất, nước, năng lượng, nguyên liệu và các nguồn lực môi trường được sử dụng trong quá trình sản xuất.

Để các sáng kiến xanh từ phòng thí nghiệm bước ra thị trường và đi vào đời sống sản xuất, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Cự đề xuất, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cần tập trung vào những vấn đề thực tiễn như: Sử dụng hiệu quả tài nguyên, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp, biến đổi khí hậu, quản lý chất thải và phát triển các ngành kinh tế xanh... Định hướng nghiên cứu cần hướng tới khả năng ứng dụng, khả năng giảm phát thải và điều kiện để doanh nghiệp có thể triển khai; tăng cường đánh giá chính sách trên cơ sở khoa học và dữ liệu, xem xét đồng thời hiệu quả kinh tế, chi phí môi trường, tác động xã hội và khả năng thực thi; cần thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường, trong đó có thể tham gia xây dựng các chương trình đào tạo, mạng lưới chuyên gia và các hoạt động kết nối trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Biến tri thức thành tài sản

GS, TS Nguyễn Văn Nội, Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đề xuất, Nhà nước cần tập trung đầu tư có trọng điểm vào các trung tâm thử nghiệm đạt chuẩn quốc tế dành riêng cho công nghệ lõi.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội, Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, chủ trương biến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo thành năng suất, giá trị gia tăng cho nền kinh tế thực chất chính là bước chuyển giao then chốt từ nghiên cứu lý thuyết sang thương mại hóa giá trị. Trong bối cảnh đó, Quyết định 1483/QĐ-TTg ngày 4/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược" đã lần đầu tiên xác định rõ vai trò của hệ thống các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và kiểm định.

Hệ thống các phòng thử nghiệm, kiểm định đảm nhận vai trò đo lường và đánh giá sự phù hợp, giúp sản phẩm đáp ứng các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN, TCVN) và quốc tế (ISO, CE, FDA...), đồng thời tạo dựng niềm tin của thị trường qua việc cung cấp bằng chứng độc lập, tin cậy để sản phẩm vượt qua rào cản kỹ thuật thương mại.

Tuy nhiên, theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội, để phát triển các trung tâm nghiên cứu và thử nghiệm công nghệ chiến lược, Nhà nước cần tập trung đầu tư có trọng điểm vào các trung tâm thử nghiệm đạt chuẩn quốc tế dành riêng cho công nghệ lõi như: bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới... tránh tình trạng đầu tư dàn trải dẫn đến thiếu thốn thiết bị đồng bộ. Ngoài ra, cần đẩy mạnh cơ chế hợp tác công - tư nhằm khuyến khích các tập đoàn công nghệ lớn tham gia đầu tư và đồng vận hành các phòng thử nghiệm trọng điểm quốc gia; sớm thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các công nghệ mới chưa có tiền lệ pháp lý, sẵn sàng chấp nhận rủi ro trong một khuôn khổ an toàn và chặt chẽ.

Để tri thức và nguồn nhân lực chất lượng cao thực sự trở thành động lực cốt lõi, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội đề xuất, Nhà nước cần triển khai đồng bộ mô hình liên kết ba nhà (Nhà nước - Viện/trường - Doanh nghiệp), đưa doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu xây dựng chương trình đào tạo, đặt hàng đề tài tốt nghiệp và cung cấp môi trường thực tập thực tế. Việc thực hiện cơ chế đầu tư tập trung cho các ngành khoa học công nghệ cốt lõi bao gồm: Chính sách học bổng, đầu tư vượt trội cho các ngành khoa học cơ bản và công nghệ mũi nhọn để thu hút và giữ chân nhân tài. Nhà nước cần giao quyền tự chủ thực chất về tài sản trí tuệ cho cơ sở nghiên cứu, đồng thời giải phóng nhà khoa học khỏi gánh nặng hành chính để họ tập trung tối đa vào công tác chuyên môn.