Đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển

Kết quả bước đầu thực hiện Chương trình hành động số 08-CTr/TU cho thấy thành phố đang chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang kiến tạo sản phẩm, không gian và thị trường văn hóa.

Đông đảo du khách quốc tế tham quan Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh minh họa: Minh Đức/TTXVN

Từ kho tàng di sản đến hệ sinh thái sáng tạo

Hà Nội hiện sở hữu 6.489 di tích, 1.793 di sản văn hóa phi vật thể, 6 di sản được UNESCO ghi danh, 351 bảo vật quốc gia, 1.350 làng nghề và làng có nghề. Cùng với hệ thống phố cổ, công trình kiến trúc, tượng đài, phù điêu và các thiết chế văn hóa, đây là nguồn tài nguyên đặc sắc, tạo nên chiều sâu văn hiến và bản sắc riêng có của Thủ đô. Thành phố còn hội tụ nhiều trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia, nhà khoa học, văn nghệ sĩ và nghệ nhân, tạo lợi thế lớn về nguồn nhân lực sáng tạo.

Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17/3/2026 của Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững Thủ đô. Con người vừa là trung tâm, chủ thể vừa là mục tiêu; bảo tồn phải gắn với phát huy giá trị, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long, Ủy viên Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển văn hóa Thủ đô Hà Nội, thành phố đang triển khai 81 chỉ tiêu, nhiệm vụ của Chương trình số 08-CTr/TU, gồm 24 chỉ tiêu và 57 nhiệm vụ. Đến nay, 4 chỉ tiêu đã hoàn thành. Trong đó, 100% xã, phường có thiết chế văn hóa, thể thao; thành phố đã tổ chức 7 sự kiện lớn nhằm xây dựng thương hiệu Hà Nội, thành lập 5 trung tâm, khu phát triển công nghiệp văn hóa, thương mại và văn hóa, xây dựng 3 tác phẩm, chương trình nghệ thuật chất lượng cao. Hai mươi chỉ tiêu khác dự kiến hoàn thành trong năm 2026; các chỉ tiêu đến năm 2030 đã có lộ trình thực hiện.

Hành lang thể chế từng bước được hoàn thiện. HĐND thành phố đã ban hành 11 nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển văn hóa. Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được phê duyệt; thành phố triển khai lập 7 hồ sơ quy hoạch di tích quốc gia đặc biệt và các di tích khác; đồng thời rà soát mạng lưới thiết chế văn hóa, thể thao để bố trí tại 9 cực phát triển và 6 cụm du lịch.

Chuyển đổi số mở thêm cách tiếp cận di sản. Hà Nội đã xây dựng danh mục 30 cơ sở dữ liệu gốc; khung kỹ thuật bản đồ văn hóa trên nền tảng WebGIS cập nhật 557 công viên, vườn hoa, cây xanh và 3.226 địa chỉ di sản, di tích. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, 200 hiện vật được số hóa 3D; 3 triển lãm số, 40 mã QR, hệ thống thuyết minh bằng 12 ngôn ngữ và tủ sách trực tuyến gồm 35 đầu sách đã phục vụ công chúng. Số hóa vì thế không chỉ để lưu trữ mà còn hỗ trợ quản trị, giáo dục và tạo trải nghiệm mới.

Hệ sinh thái sáng tạo dần hình thành với 82 không gian sáng tạo, kết nối 11 trường đại học. Gần 200 sinh viên, giảng viên đã đến 5 làng nghề cùng nghệ nhân phát triển sản phẩm; 400 tác phẩm của 4 trường đại học được trưng bày tại không gian thương mại. Các mô hình ở Sơn Đồng, Chuyên Mỹ, “Cổng Đoài - Xưởng Đoài”, cùng hướng mở rộng hoạt động tại Đồng Xuân - Bắc Qua và Công viên Thống Nhất đang đưa làng nghề, di sản và không gian công cộng thành nơi gặp gỡ giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và cộng đồng.

Công nghiệp văn hóa cũng được nhìn nhận như lĩnh vực tạo sản phẩm, doanh thu, việc làm và sức lan tỏa cho du lịch, thương mại, dịch vụ. Hà Nội đã hoàn thành Bộ chỉ tiêu thống kê 11 ngành công nghiệp văn hóa với 7 nhóm, 62 chỉ tiêu để đo lường đóng góp vào GRDP. Mạng lưới ban đầu gồm 4 trung tâm công nghiệp văn hóa tại Cửa Nam, Đồng Xuân - Bắc Qua, Hồ Văn và 1 khu phát triển công nghiệp văn hóa, thương mại và văn hóa tại Bát Tràng. Thành phố đặt mục tiêu bố trí tối thiểu 4% tổng chi ngân sách địa phương hằng năm cho văn hóa.

Biến chủ trương thành sản phẩm cụ thể

Du khách tham quan Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Kết quả bước đầu cho thấy hướng đi đã rõ song khoảng cách từ cơ chế, chính sách đến những sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh vẫn còn lớn. Một số nhiệm vụ chưa có phương pháp đo lường cụ thể; huy động nguồn lực xã hội còn điểm nghẽn; phối hợp liên ngành trong tổ chức sự kiện và phát triển chuỗi sản phẩm chưa đồng bộ. Nếu thiếu đầu mối điều phối đủ mạnh, nguồn tài nguyên phong phú có thể tiếp tục bị chia cắt theo địa giới, lĩnh vực và từng dự án.

Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển văn hóa Thủ đô Hà Nội cho rằng, cần xác định rõ danh mục dự án, lĩnh vực ưu tiên để thu hút nguồn lực xã hội; xây dựng mạng lưới chuyên gia, cơ sở nghiên cứu, trường đại học trong và ngoài nước tham gia tư vấn. Trong giữ gìn truyền thống cần chủ động tiếp cận những cái mới của thế giới. Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội cũng đề nghị rà soát các công trình, dự án để bảo đảm tính khả thi, nâng tính chuyên nghiệp trong truyền thông và nhận diện rõ kết quả của từng sản phẩm.

Định hướng này đòi hỏi Hà Nội lựa chọn trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải. Thành phố cần công bố minh bạch danh mục di tích, không gian và dự án đủ điều kiện hợp tác; xác định rõ phần việc Nhà nước đầu tư, phần việc doanh nghiệp có thể tham gia và cơ chế để cộng đồng được hưởng lợi. Xã hội hóa chỉ bền vững khi quyền lợi, trách nhiệm của các bên được quy định rõ, đồng thời giá trị di sản và lợi ích công cộng được bảo đảm.

Chất lượng con người Hà Nội phải được đặt ở vị trí trung tâm. Xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, trách nhiệm, nghĩa tình không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu. Thành phố đang xây dựng dự thảo tiêu chí đánh giá văn hóa công vụ và phương án tích hợp vào đánh giá hằng tháng. Khi thái độ phục vụ nhân dân, kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm nêu gương được lượng hóa, văn hóa sẽ hiện diện rõ hơn trong hoạt động của bộ máy, ứng xử nơi công cộng và chất lượng dịch vụ đô thị.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Trần Đức Thắng, Trưởng Ban Chỉ đạo về phát triển văn hóa Thủ đô Hà Nội yêu cầu rà soát toàn bộ mục tiêu, nhiệm vụ của Chương trình số 08-CTr/TU, xác định rõ người, rõ việc, rõ tiến độ. Thành phố cần khơi thông nguồn lực, tháo gỡ điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện, khai thác tối đa cơ chế, chính sách đặc thù, xử lý vướng mắc về tài sản công; những lĩnh vực tư nhân có thể làm thì khuyến khích tham gia đầu tư, phát triển.

Bí thư Thành ủy Trần Đức Thắng cũng yêu cầu rà soát quỹ đất để tích hợp các trung tâm công nghiệp văn hóa; tập trung vào những dự án, sản phẩm có tính dẫn dắt và tổ chức các sự kiện có tầm vóc, sức lan tỏa. Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo phải duy trì kiểm đếm tiến độ, công khai những nhiệm vụ đang giải quyết và gắn trách nhiệm thực thi với thi đua, đánh giá cán bộ, nhất là người đứng đầu.

Yêu cầu “có sản phẩm, có kết quả” là thước đo cần thiết. Một không gian sáng tạo chỉ có giá trị khi hoạt động thường xuyên và thu hút công chúng; một di tích sau tu bổ phải có phương án phát huy bền vững; một cơ chế hỗ trợ phải đến đúng nghệ nhân, nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo; một sự kiện lớn phải tạo dấu ấn thương hiệu. Kiểm đếm không chỉ thúc đẩy tiến độ mà còn giúp thành phố sớm phát hiện chính sách chưa phù hợp để điều chỉnh.

Phát triển văn hóa Hà Nội là quá trình vừa gìn giữ chiều sâu nghìn năm vừa tạo ra giá trị mới của một đô thị hiện đại và hội nhập. Khi di sản được kết nối với công nghệ, sáng tạo và thị trường; người dân vừa là chủ thể sáng tạo vừa là người thụ hưởng; trách nhiệm được giao đến từng cơ quan, cá nhân và đo bằng sản phẩm cụ thể, văn hóa sẽ trở thành sức mạnh mềm, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”…