Đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển TP Hồ Chí Minh - Bài cuối: Gỡ điểm nghẽn để hình thành hệ sinh thái

Từ cơ chế đặt hàng, không gian sáng tạo đến chính sách đầu tư, phát triển nhân lực, việc tháo gỡ các điểm nghẽn đang trở thành yêu cầu quan trọng để công nghiệp văn hóa thực sự trở thành một động lực phát triển đô thị.

Những điểm nghẽn trong phát triển thị trường sáng tạo

Thực tế hoạt động sân khấu cho thấy khoảng cách giữa năng lực sáng tạo và khả năng hình thành thị trường văn hóa vẫn còn khá lớn. Theo TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh, Thành phố hiện có lực lượng sân khấu xã hội hóa lớn nhất cả nước, với nhiều đơn vị và nghệ sĩ tham gia sáng tạo, biểu diễn. Tuy nhiên, hoạt động của các sân khấu vẫn thiếu tính ổn định do chưa có lịch diễn thường xuyên, thiếu không gian biểu diễn phù hợp, trong khi chi phí duy trì hoạt động cao và khả năng tiếp cận khán giả còn hạn chế.

TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh, chia sẻ thông tin về việc phát triển nghệ thuật sân khấu trong công nghiệp văn hóa đô thị.

Một trong những nguyên nhân là cơ chế hỗ trợ hiện nay chủ yếu theo từng dự án, chưa tạo được sự đồng hành xuyên suốt từ khâu sáng tạo, dàn dựng đến biểu diễn và đưa tác phẩm đến công chúng. Vì vậy, ông Lê Nguyên Đạt đề xuất cần có cơ chế đặt hàng theo dự án, ưu tiên những loại hình nghệ thuật truyền thống như cải lương, hát bội; đồng thời xây dựng chính sách hỗ trợ theo vòng đời tác phẩm, tạo điều kiện để các đơn vị có thể duy trì hoạt động lâu dài.

Việc đưa nghệ thuật vào trường học, tận dụng các thiết chế văn hóa công cộng làm địa điểm biểu diễn và phát triển khán giả trẻ cũng cần được quan tâm. Một số mô hình có thể được thí điểm trong thời gian từ 6 đến 12 tháng để đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng.

Câu chuyện của sân khấu cũng phản ánh một vấn đề rộng hơn: Thành phố có người làm nghề, có tác phẩm và nhu cầu thưởng thức văn hóa, nhưng các điều kiện để kết nối những yếu tố này thành thị trường vẫn chưa đầy đủ. Nếu thiếu không gian hoạt động, cơ chế đầu tư ổn định và phương thức đưa sản phẩm đến công chúng, tiềm năng sáng tạo khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững.

Ở lĩnh vực thể thao, yêu cầu tổ chức lại không gian và thiết chế cũng được đặt ra. Tiến sĩ Nguyễn Thị Hiền Thanh, Giám đốc Trung tâm Đào tạo và Phát triển năng lực thể thao, Trường Đại học Hoa Sen, nhìn nhận Luật Phát triển đô thị là “cơ hội vàng” để tái cấu trúc ngành thể thao. Theo đó, quy hoạch đô thị cần tính đến hệ thống công trình, không gian thể thao gắn với nhu cầu của người dân thay vì xem đây là những hạng mục bổ sung sau khi các chức năng đô thị khác đã được bố trí.

Những hạn chế về không gian, cơ chế đầu tư và tổ chức hoạt động cho thấy phát triển công nghiệp văn hóa không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực riêng của nghệ sĩ hay doanh nghiệp. Đây là lĩnh vực cần sự phối hợp giữa quy hoạch đô thị, quản lý văn hóa, chính sách đầu tư và phát triển thị trường.

Bên cạnh điều kiện hoạt động, việc xác định bản sắc và định hướng sáng tạo cũng là vấn đề cần được quan tâm trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh. Ông Phan Nguyễn Như Khuê, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TP Hồ Chí Minh, cho rằng Thành phố cần làm rõ bản sắc văn hóa và diện mạo riêng để xác định hướng đi cho công nghiệp văn hóa, nhất là trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình sáng tạo, mở rộng phương thức sản xuất và tiếp cận công chúng, nhưng không thể thay thế cảm xúc, tư duy và năng lực sáng tạo của con người.

PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, cũng nhấn mạnh sản phẩm công nghiệp văn hóa cần được hình thành trên nền tảng bản sắc văn hóa, thay vì chạy theo xu hướng thị trường hoặc thương mại hóa đơn thuần. Đây là yêu cầu quan trọng để các sản phẩm vừa có khả năng cạnh tranh, vừa giữ được chiều sâu văn hóa và dấu ấn riêng của thành phố.

Các hoạt động trình diễn di sản áo dài tại Đường sách TP Hồ Chí Minh.

Ở góc độ chính sách, ông Phạm Cao Thái, Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho rằng quá trình xây dựng Luật Công nghiệp văn hóa cần bảo đảm tính thống nhất, tránh chồng chéo với Luật Phát triển đô thị. Dự thảo luật cũng cần làm rõ phương pháp nhận diện, đo lường sản phẩm sáng tạo, định giá tài sản sở hữu trí tuệ; trong đó, Điều 23 đặt ra yêu cầu sản phẩm công nghiệp văn hóa phải mang bản sắc văn hóa Việt Nam. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến góp ý, hoàn thiện dự thảo để báo cáo tại phiên thảo luận toàn thể của Quốc hội ngày 10/11.

Hoàn thiện thể chế để kết nối các nguồn lực sáng tạo

Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa chiếm gần 7,74% tổng số doanh nghiệp, đóng góp khoảng 5,7% GRDP của Thành phố. TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của công nghiệp văn hóa lên 7 - 7,2% vào năm 2030. Những con số này cho thấy lĩnh vực văn hóa đã có đóng góp nhất định cho kinh tế đô thị, nhưng để đạt mục tiêu đề ra, Thành phố cần chuyển từ cách tiếp cận hỗ trợ từng hoạt động riêng lẻ sang tổ chức một hệ sinh thái có sự liên kết giữa sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng và bảo vệ quyền tác giả.

Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, thông tin về các chương trình phát triển công nghiệp văn hóa trong thời gian tới.

Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh cho biết, việc triển khai Luật Phát triển đô thị đòi hỏi Thành phố phải cụ thể hóa các quy định thành cơ chế, chính sách phù hợp với thực tiễn. Trong đó, một nhiệm vụ quan trọng là tham mưu Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân Thành phố ban hành các nghị quyết, quyết định để tổ chức thực hiện luật; đồng thời xây dựng cơ chế quản lý, vận hành và khuyến khích phát triển các trung tâm, cụm, khu sáng tạo văn hóa.

Một vấn đề cần được tháo gỡ là cách sử dụng nguồn lực công cho hoạt động văn hóa. Thành phố cần nghiên cứu phương án khai thác các tài sản công dôi dư, tạo điều kiện cho hoạt động sáng tạo; hoàn thiện cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực văn hóa, cũng như hỗ trợ phổ biến những tác phẩm có giá trị. Nếu được tổ chức phù hợp, các nguồn lực công không chỉ phục vụ hoạt động hành chính mà còn có thể trở thành không gian và điều kiện để nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo phát triển.

Một tiết mục biểu diễn truyền thống kết hợp hiện đại tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang.

Cùng với đó, hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở cần được tổ chức lại theo hướng phân tầng, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau sắp xếp đơn vị hành chính. Việc rà soát chức năng, nhiệm vụ và phân bổ lại các thiết chế cần gắn với nhu cầu thực tế của người dân, bảo đảm hoạt động văn hóa, thể thao không bị gián đoạn khi mô hình tổ chức bộ máy thay đổi.

Về lâu dài, Thành phố định hướng hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa gắn với chuyển đổi số và phát triển các không gian sáng tạo. Những định hướng được Sở Văn hóa và Thể thao đề cập gồm tổ chức tuần lễ công nghiệp văn hóa thường niên, giải thưởng, lễ hội ánh sáng, cuộc thi đổi mới sáng tạo; phát triển các cụm công nghiệp văn hóa tại Bàu Bàng, Gò Ông Sầm và Công viên Lịch sử - Văn hóa dân tộc.

Thành phố cũng nghiên cứu xây dựng bản đồ không gian văn hóa - thể thao, Công viên Điện ảnh, trung tâm âm nhạc và sự kiện quốc tế; thí điểm hợp tác công tư trong đầu tư nhà hát, bảo tàng, trung tâm thể thao, đồng thời nghiên cứu hình thành sàn giao dịch bản quyền và ứng dụng công nghệ, trò chơi hóa trong giới thiệu lịch sử phục vụ du lịch.

Các định hướng này chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong một quy hoạch tổng thể, có cơ chế vận hành và phương án huy động nguồn lực rõ ràng. Việc hình thành các cụm, trung tâm sáng tạo không đơn thuần là bố trí địa điểm, mà cần tạo được môi trường để nghệ sĩ, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và các đơn vị phân phối cùng tham gia. Khi những chủ thể này được kết nối, các hoạt động sáng tạo mới có điều kiện phát triển thành chuỗi giá trị, thay vì tồn tại rời rạc theo từng dự án hoặc sự kiện.

Một mắt xích khác là nguồn nhân lực. Theo ông Trần Thế Thuận, Thành phố cần có chính sách đào tạo, thu hút và sử dụng nhân tài ở cả ba nhóm: lực lượng trẻ có triển vọng, những người đang trực tiếp đóng góp và đội ngũ có kinh nghiệm đã nghỉ công tác. Cách tiếp cận này không chỉ nhằm bổ sung nhân lực mới mà còn phát huy tri thức, kinh nghiệm của những người đã có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật.

Các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống tại TP Hồ Chí Minh được tổ chức sâu rộng từ các trường học đến sân khấu cộng đồng.

Có thể thấy, quá trình phát triển công nghiệp văn hóa đòi hỏi sự kết nối đồng bộ giữa thể chế, không gian, thị trường và con người. Trong đó, chính sách không chỉ tạo điều kiện cho hoạt động sáng tạo mà còn phải bảo đảm quyền lợi của người sáng tạo, hình thành cơ chế đầu tư phù hợp và mở rộng cơ hội tiếp cận sản phẩm văn hóa cho công chúng.

“Kinh tế phát triển phải mở đường và tạo điều kiện cho văn hóa phát triển”, ông Phan Nguyễn Như Khuê, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với TP Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay, đó là không chỉ khai thác lợi thế sẵn có, mà cần xây dựng cơ chế để các nguồn lực văn hóa được kết nối, nuôi dưỡng và chuyển hóa thành động lực phát triển đô thị.