Đức Phật đản sanh trong chúng ta mỗi ngày: Hòa thượng Thích Lệ Trang hướng dẫn về nghi thức Tắm Phật

Những hướng dẫn do Hòa thượng Thích Lệ Trang, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Nghi lễ Trung ương, Trưởng ban Trị sự GHPGVN TP.HCM chia sẻ với mong muốn giúp mọi người có chánh kiến về truyền thống này cũng như ý nghĩa thiết thực trong việc vận dụng Phật pháp vào đời sống hàng ngày. Trân trọng giới thiệu đến chư tôn đức cùng quý độc giả Báo Giác Ngộ.

***

Tôn tượng Thái tử đản sanh thiết trí ở chánh điện Việt Nam Quốc Tự

Nam-mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

Kính bạch quý tôn đức, cùng toàn thể đạo hữu Phật tử.

Hàng năm, cứ mỗi độ hoa vô ưu nở, mùa hạ về thì toàn thể Phật giáo đồ khắp năm châu đều thành kính cử hành lễ Khánh đản đón mừng ngày đản sanh của Đức Từ phụ Thích Ca Mâu Ni Phật. Để nói lên tinh thần tri ân và báo ân của người con Phật, tại các đạo tràng cũng như nơi tư gia, các Phật tử đều thiết trí lễ đài, làm vườn Lâm-tỳ-ni để tưởng nhớ đến một sự kiện trọng đại, đó là sự kiện đản sinh của Thái tử Tất-đạt-đa nơi vườn Lâm-tỳ-ni, nước Ca-tỳ-la-vệ năm xưa.

Có nhiều cách để chúng ta thể hiện sự tôn kính đó. Ở đạo tràng thì chư tôn đức thiết lễ đài và cử hành nghi thức mộc dục, tức là lễ tắm Phật theo nghi thức truyền thống. Ở tư gia, có nhiều vị Phật tử cũng rất muốn cử hành những nghi lễ như vậy, nhưng lại băn khoăn không biết phải bắt đầu từ đâu, và phải thực hiện như thế nào cho trang nghiêm đúng pháp.

Hôm nay, được phép thay lời chư tôn đức, xin chia sẻ vài kiến thức nhỏ để giúp quý Phật tử cử hành nghi thức tắm Phật tại tư gia cho được phần trang nghiêm.

Tôn tượng của Thái tử Tất-đạt-đa đản sanh - Ảnh: ĐTĐT

I. Chuẩn bị tôn tượng và thiết trí đài Tắm Phật

Nói về tôn tượng của Thái tử Tất-đạt-đa đản sanh, ở tư gia có Phật tử tôn thờ, có nơi lại không. Vì vậy, để chuẩn bị cho buổi lễ, chúng ta có thể chọn thỉnh một tôn tượng nào mà mình cảm thấy trang nghiêm và cân đối với không gian nhà mình.

Sau khi rước tôn tượng lên trên bàn thờ Tam bảo ở nhà, chúng ta chuẩn bị trang nghiêm hương, hoa, đăng (đèn) xong, rồi bố trí thêm một cái chậu nước nhỏ tùy theo kích cỡ của tôn tượng. Nước dùng để tắm Phật phải là nước sạch, tinh khiết, có thể ướp thêm hoa thơm cho thanh tịnh.

II. Trình tự cử hành nghi thức tắm Phật tại tư gia

Khi mọi nghi thức đã chuẩn bị trang nghiêm hoàn tất, mọi người trong gia đình cùng tập hợp lại trước bàn Phật để bắt đầu cử hành lễ:

Bước 1: Dâng hương và đảnh lễ

Đầu tiên là phần dâng hương. Về bài kệ dâng hương thì tại tư gia, quý vị sử dụng bài kệ nào mà mình thường sử dụng, mình đã thuộc lòng đều được cả, không bắt buộc phải theo khuôn mẫu.

Sau khi dâng hương xong, chúng ta tiến hành đảnh lễ danh hiệu của Đức Phật qua các sự kiện Đản sanh, Thành đạo, Niết-bàn. Ví dụ, người chủ lễ sẽ xướng:

“Nhất tâm đảnh lễ dưới cây Vô Ưu đản sanh thị hiện…”

Khi người chủ lễ xướng xong như vậy, đại chúng ở dưới cùng hòa theo:

“Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật”

Rồi tất cả đồng lạy xuống một lạy. Chúng ta cứ như thế xướng và đảnh lễ lần thứ hai, rồi lần thứ ba.

Sau khi đảnh lễ xong, chúng ta cung rước tôn tượng Thái tử từ trên bàn thờ Tam bảo xuống nơi chậu tắm đã chuẩn bị sẵn- Ảnh: ĐTĐT

Bước 2: Rước tượng và tụng kệ Tắm Phật

Sau khi đảnh lễ xong, chúng ta cung rước tôn tượng Thái tử từ trên bàn thờ Tam bảo xuống nơi chậu tắm đã chuẩn bị sẵn. Trong khi rước tượng và chuẩn bị mộc dục kim thân, mọi người cùng đọc vang bài kệ Tắm Phật. Bài kệ này đã được quý Hòa thượng diễn nghĩa như thế này:

“Hôm nay được tắm cho Như Lai

Trí tuệ quang minh công đức lớn

Chúng sinh ba cõi đang chìm đắm

Được thấy trần gian hiện pháp thân.

Nam-mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật”.

Bài kệ này chúng ta có thể lặp lại nhiều lần, nếu như việc tắm Phật của gia đình chưa xong. Lúc tụng, đại chúng có thể cùng tụng theo một nhịp trường canh của mõ hoặc khánh. Nếu ở nhà không có pháp khí, thì chúng ta không cần cử pháp khí mà chỉ cần cử xướng, ngâm tụng. Có thể cử một người nào đó trong gia đình đứng ra ngâm vang bài kệ này để làm đề tài quán niệm khi chúng ta tắm Phật.

Mỗi lần cử hành nghi thức Tắm Phật có 3 gáo nước, mỗi gáo cùng với một nội dung quán niệm cụ thể- Ảnh: ĐTĐT

Bước 3: Động tác tắm Phật và ba đề tài quán niệm

Khi bắt tay vào dội nước tắm Phật, quý Phật tử cần lưu ý điều này. Nếu lỡ mặc áo tay dài thì một tay vịn đỡ tay áo, tay còn lại cầm gáo tắm Phật, hai tay phải thật cung kính, dội nước nhẹ nhàng, không được lăng xăng, mất chánh niệm. Chúng ta nên nhường cho các em nhỏ và các bác lớn tuổi tắm trước, không được chen lấn mất trang nghiêm. Chúng ta không dội nước một cách vô thức, mà mỗi gáo nước dội lên tượng Phật đều mang một ý nghĩa, một đề tài quán niệm sâu sắc:

- Gáo nước thứ nhất: Chúng ta sẽ xối từ trên vai bên trái của Đức Phật, và quán niệm: Nguyện bỏ mọi điều ác.

- Gáo nước thứ hai: Chúng ta sẽ xối trên cánh tay bên phải của Đức Phật, và quán niệm: Nguyện làm những việc lành.

- Gáo nước thứ ba: Chúng ta sẽ xối trên đôi bàn chân của Đức Phật, và quán niệm: Nguyện độ tất cả chúng sanh.

Tất cả cử chỉ, hành động trong nghi thức Tắm Phật phải nên chánh niệm- Ảnh: ĐTĐT

Đây là một đề tài để chúng ta quán niệm khi mình có duyên may được tắm lên tôn tượng của Thái tử Tất-đạt-đa. Đó là hình ảnh của một hài nhi vừa ra đời với ý nghĩa: Tất cả chư Phật có mặt ở thế gian này cũng chỉ vì một đại sự nhân duyên là khai thị cho chúng sanh ngộ nhập Phật tri kiến. Đưa chúng sanh đến bến bờ an vui và giải thoát.

Mà muốn được an vui giải thoát thì chúng ta phải sống như thế nào? Phải dứt trừ những điều khổ đau, hướng tới những điều tốt đẹp, đồng thời chia sẻ hạnh phúc an vui đó đến cho mọi người, mọi loài. Cho nên, những gáo nước mà chúng ta tắm cho biểu tượng của Thái tử còn là cơ hội để mình tự nhìn lại mình: Nguyện tu học như thế nào để dòng nước cam lộ gột sạch những bụi bặm phiền não, vô minh, tham ái của chính bản thân mình; và nguyện phát huy những điều tốt đẹp để tự thân và người khác đều được lợi ích.

Bước 4: Tụng sám khánh đản và hồi hướng

Sau khi tắm tôn tượng Thái tử xong, chúng ta cung rước Ngài trở về vị trí cũ trên bàn thờ. Tiếp theo, đại chúng cùng tụng bài sám Khánh đản. Bài sám Khánh đản này là bài sám rất quen thuộc, đã được in trong các bản kinh nhật tụng hay nghi thức tụng niệm của Giáo hội, bắt đầu bằng câu: “Đệ tử hôm nay gặp ngày khánh đản…”

Sau khi đọc hết bài Sám khánh đản xong, đại chúng cùng niệm danh hiệu Đức Bổn Sư 3 lần, rồi kết thúc bằng phần hồi hướng và Tam tự quy y.

Tất cả thành viên trong gia đình đều tham dự nghi lễ này- Ảnh: ĐTĐT

III. Bản chất cốt lõi của nghi lễ Tắm Phật và những điều cần lưu ý

Nhìn chung, nghi thức Tắm Phật tại tư gia thì chúng ta không cần phải làm rườm rà, kéo dài theo nghi thức đại lễ ở các chùa vì sẽ rất mất thời gian. Cái quan trọng nhất ở đây là gì? Đó là mỗi động tác, mỗi lời kinh của chúng ta đều phải gửi gắm nội dung vào đó. Chính cái nội dung, cái tâm thành đó mới làm khơi dậy những hạt giống tốt đẹp ở trong ta, và là đề tài để chúng ta thấy được giá trị hiện sinh của đạo Phật vẫn còn nguyên vẹn, vẫn còn giá trị ở thế kỷ 21 này.

Qua hình ảnh của Thái tử đản sanh, chúng ta rút ra được những bài học sâu sắc cho cuộc sống:

Nghi thức Tắm Phật có ý nghĩa giáo dục rất sâu sắc- Ảnh: ĐTĐT

(1) Bài học về giáo dục con người: Hình ảnh Thái tử là biểu tượng của một hài nhi vừa xuất hiện. Biểu hiện đó nói lên ý nghĩa con người là quan trọng, đồng thời sự giáo dục và chăm sóc con người lại càng cao quý hơn nữa. Hình ảnh này nhắc nhở chúng ta phải biết quan tâm, chăm sóc con cái của mình, để làm thế nào cho các cháu sau này trở thành những người hữu dụng cho xã hội.

(2) Bài học về nụ cười an lạc: Lúc nào trên đôi môi của Thái tử cũng nở một nụ cười an lạc. Chúng ta phải nhìn vào đó để tự răn mình: Tu học như thế nào để trên đôi môi của chúng ta cũng có được nụ cười bình yên. Vì có bình yên, có hạnh phúc thì đó mới chính là bóng dáng của sự giải thoát.

- Ảnh: ĐTĐT

(3) Bài học về tôn trọng môi trường và biết sống gắn bó và hài hòa với thiên nhiên: Nhìn vào lịch sử, Đức Phật đản sinh ở vườn Lâm-tỳ-ni, thành đạo dưới cội Bồ-đề, thuyết pháp ở Lộc Uyển, và cuối cùng nhập Niết-bàn ở nơi rừng Sa-la. Cuộc đời của Đức Phật luôn gắn liền với cây xanh bóng mát, với thiên nhiên, với núi non đất đai và mọi loài. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng: Càng gần gũi với thiên nhiên chừng nào, chúng ta mới càng dễ tìm thấy được con người thật của chính mình chừng nấy. Qua đó, còn là để tài để mọi người biết bảo vệ môi trường xung quanh chúng ta thật xanh - sạch - đẹp, dứt trừ nạn tàn phá vô tội vạ tài nguyên rừng và các tài nguyên, khoáng sản khác.

Trên tinh thần đó, chúng ta thành kính làm lễ kỷ niệm Đức Phật đản sinh. Nhưng quý vị nhớ cho một điều: Sự kiện này không phải chỉ dừng lại ở cái mốc thời gian từ ngày mùng 8 tháng Tư cho đến ngày rằm tháng Tư thì mới gọi là làm lễ Phật đản. Nếu trong cuộc sống thường nhật, chúng ta biết sống tỉnh thức, luôn hướng lời nói, hành động, ý nghĩ của mình đến chân trời giác ngộ, thì chúng ta sẽ tìm thấy hình ảnh của Đức Phật đản sanh trong từng hơi thở, trong từng bước chân của mình. Đức Phật vẫn luôn đồng hành với chúng ta trong cuộc đời này. Đó mới là ý nghĩa sâu sắc nhất.

Khi bắt tay vào dội nước tắm Phật, quý Phật tử cần lưu ý điều này. Nếu lỡ mặc áo tay dài thì một tay vịn đỡ tay áo, tay còn lại cầm gáo tắm Phật, hai tay phải thật cung kính, dội nước nhẹ nhàng- Ảnh: ĐTĐT

IV. Một lưu ý nhỏ về việc thờ tự sau lễ

Sau khi Đại lễ Phật đản kết thúc, đối với tôn tượng Thái tử, nếu gia đình có điều kiện và không gian thoáng rộng thì chúng ta rước tôn tượng phụng thờ chung trên bàn Tam bảo luôn. Còn nếu như bàn thờ nhà mình nhỏ, không có tiện nghi rộng rãi, thì sau lễ, quý vị có thể bao sái (lau chùi sạch sẽ), rồi cất tượng vào một vị trí nào trang nghiêm, chu đáo, để sang năm đến dịp chúng ta lại rước ra làm lễ tiếp.

Quý vị đừng bị kẹt vào những giáo điều nhỏ nhặt rồi thắc mắc, lo sợ rằng: "Rước tượng về thì phải làm lễ an vị, mà làm lễ an vị rồi thì bắt buộc phải thờ luôn chứ không được cất".

Sau khi Đại lễ Phật đản kết thúc, đối với tôn tượng Thái tử, chúng ta rước tôn tượng phụng thờ chung trên bàn Tam bảo, có thể bao sái (lau chùi sạch sẽ), rồi cất tượng vào một vị trí nào trang nghiêm, chu đáo, để sang năm đến dịp chúng ta lại rước ra làm lễ tiếp- Ảnh: ĐTĐT

Chúng ta nên nhớ, đây là cái ngẫu tượng, là biểu tượng để nhắc nhở chúng ta nhớ đến một sự kiện lịch sử cách đây hơn 2600 năm tại nước Ca-tỳ-la-vệ có một bậc Thái tử ra đời, Ngài đã tầm đạo để đem con đường tỉnh thức dạy cho mọi người sống an vui, giác ngộ. Cho nên đối với tôn tượng, chúng ta đừng bị kẹt vào giáo điều. Tùy theo nhân duyên, tùy theo hoàn cảnh sống của gia đình mà chúng ta làm cho phù hợp, miễn sao trọn vẹn sự trang nghiêm và thành kính.

Trên tinh thần đón mừng ngày Khánh đản của Đức Từ phụ Thích Ca Mâu Ni, Phật lịch 2570, Dương lịch 2026, xin có vài ý kiến nhỏ như vậy để chia sẻ cùng quý đạo hữu Phật tử các nơi.

Kính chúc mọi người hưởng một mùa Phật đản thật an lành trong ánh sáng tỉnh thức của Đức Phật. Nguyện Đức Phật luôn đản sanh trong chúng ta mỗi ngày.