Đừng chờ đến lúc kiệt sức

Mất ngủ kéo dài, thường xuyên lo âu, khó tập trung nhưng vẫn cố làm việc, đợi giải quyết xong mọi chuyện mới nghỉ ngơi… Sức khỏe tâm thần dễ bị gác lại trước những yêu cầu hằng ngày. Khi những biểu hiện này kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập, công việc, việc tìm kiếm hỗ trợ không nên chờ đến lúc kiệt sức.

Những dấu hiệu bị bỏ qua

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết, năm 2023 có khoảng 1,2 tỉ người trên toàn cầu sống với rối loạn tâm thần, phổ biến nhất là lo âu và trầm cảm. Phần lớn người mắc chưa tiếp cận được dịch vụ chăm sóc hiệu quả. Kỳ thị và phân biệt đối xử tiếp tục là những rào cản khiến người có vấn đề về sức khỏe tâm thần khó tìm kiếm trợ giúp.

Nhiều người không quan tâm đến sức khỏe tâm thần cho đến khi kiệt sức

Nhiều người không quan tâm đến sức khỏe tâm thần cho đến khi kiệt sức

Theo số liệu Bộ Y tế công bố tại hội nghị về chăm sóc sức khỏe tâm thần năm 2023, tỷ lệ mắc 10 rối loạn tâm thần thường gặp tại Việt Nam là 14,9% dân số, tương đương khoảng 13 triệu người. Những rối loạn này ảnh hưởng đến khả năng học tập, lao động, quan hệ gia đình và chất lượng sống, đặt ra yêu cầu chăm sóc từ sớm ngay tại cộng đồng.

Những con số ấy cho thấy sức khỏe tâm thần là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, nhận thức về lĩnh vực này vẫn dễ bị giới hạn trong hình dung về những bệnh lý nặng, có biểu hiện bất thường rõ rệt. Người vẫn đi làm, giao tiếp, hoàn thành công việc có thể cho rằng mình chưa cần gặp bác sĩ, dù thường xuyên mất ngủ, mệt mỏi hoặc lo âu.

Một trường hợp được Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai công bố cho thấy rõ quá trình ấy. Người phụ nữ 40 tuổi ở Hà Nội bắt đầu mất ngủ khi đồng thời đảm nhiệm công việc quản lý và lo việc học chuyển cấp của con. Ban đầu, chị ngủ chập chờn khoảng 4 - 5 tiếng mỗi đêm nhưng không đi khám, tự mua thuốc bổ não uống.

Tình trạng sau đó nặng lên, có thời điểm chỉ ngủ được 2 - 3 tiếng, ban ngày mệt mỏi, dễ cáu gắt và khó tập trung. Sau một lần khám, chị tự dừng thuốc vì buồn ngủ ban ngày, mất ngủ trở lại và cuối cùng phải điều trị nội trú. Những thay đổi ban đầu của giấc ngủ đã bị bỏ qua trong lúc người bệnh vẫn cố duy trì công việc và trách nhiệm gia đình.

Theo BSCKII Đoàn Thị Huệ, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, mất ngủ kéo dài không chỉ gây mệt mỏi, giảm năng lượng, dễ cáu gắt mà còn làm suy giảm khả năng tập trung, trí nhớ, khả năng đưa ra quyết định và hiệu suất làm việc. Người bệnh có thể vẫn đi làm hằng ngày nhưng sức khỏe và khả năng hoàn thành công việc đã bị ảnh hưởng.

Căng thẳng tâm lý là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mất ngủ. Áp lực trong công việc, học tập, tài chính, mâu thuẫn gia đình hoặc sang chấn tâm lý có thể khởi phát hoặc làm tình trạng mất ngủ nặng thêm. Mất ngủ thường đi kèm các triệu chứng trầm cảm, lo âu và có thể làm những rối loạn này trở nên nghiêm trọng hơn.

Điều đáng chú ý là người trong cuộc có thể nhận thấy mình thay đổi nhưng vẫn trì hoãn tìm trợ giúp. Một đợt công việc cần hoàn thành, một khó khăn tài chính phải giải quyết, chuyện học hành của con hoặc việc chăm sóc người thân đều có thể được đặt lên trước. Nghỉ ngơi và thăm khám trở thành những việc sẽ làm sau, trong khi các biểu hiện khó chịu vẫn tiếp diễn.

Sự trì hoãn còn được củng cố bởi những lời khuyên quen thuộc như “đừng nghĩ nhiều”, “cố lên rồi sẽ qua”. Thiện ý của người thân không thay thế được việc đánh giá chuyên môn. Khi mất ngủ, lo âu, buồn chán hoặc khó tập trung kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, việc tiếp tục chịu đựng không giúp xác định nguyên nhân hay giải quyết vấn đề.

Không phải mọi căng thẳng đều là bệnh. Nhưng người dân cũng không phải tự xác định mình mắc bệnh rồi mới được tìm trợ giúp. Việc thăm khám nhằm làm rõ những thay đổi đang xảy ra, đánh giá mức độ ảnh hưởng và lựa chọn cách hỗ trợ. Chờ đến khi không thể học tập, làm việc hoặc duy trì sinh hoạt bình thường mới đi khám là bỏ lỡ cơ hội được chăm sóc sớm.

Dành thời gian cho sức khỏe tinh thần

Công việc đem lại thu nhập, mục tiêu phấn đấu và cảm giác có ích. Sự tận tâm giúp mỗi người phát triển năng lực, tạo dựng vị trí và thực hiện trách nhiệm với gia đình. Tuy nhiên, khi quá cuốn vào công việc, một số người liên tục cắt ngắn giấc ngủ, bỏ thời gian vận động, thu hẹp giao tiếp và gác lại nhu cầu chăm sóc bản thân.

Có người vẫn theo dõi công việc trong bữa ăn, trước giờ ngủ hoặc trong thời gian nghỉ. Có người cảm thấy áy náy nếu dành một buổi cho bản thân trong khi còn nhiệm vụ chưa hoàn thành. Nếu sự bận rộn chiếm hết nhịp sống, những biểu hiện mệt mỏi dễ được chấp nhận như điều bình thường. Khả năng chịu đựng trở thành lý do để tiếp tục cố gắng, thay vì nhìn lại tình trạng sức khỏe.

WHO mô tả kiệt sức nghề nghiệp là hệ quả của căng thẳng kéo dài tại nơi làm việc chưa được quản lý hiệu quả, với biểu hiện cạn kiệt năng lượng, xa cách hoặc tiêu cực với công việc và giảm hiệu quả nghề nghiệp. WHO xếp đây là hiện tượng trong bối cảnh nghề nghiệp, không phân loại thành một bệnh lý. Nhận diện đúng giúp tránh đồng nhất kiệt sức với trầm cảm, đồng thời không xem nhẹ ảnh hưởng của tình trạng này.

Việc còn hoàn thành được nhiệm vụ không phải căn cứ duy nhất để đánh giá một người đang khỏe mạnh. Hiệu quả công việc có thể được duy trì bằng cách lấy thêm thời gian từ giấc ngủ, sinh hoạt gia đình và các hoạt động phục hồi. Cách xoay xở ấy không thể thay thế việc chăm sóc sức khỏe lâu dài.

Nghỉ ngơi vì vậy cần có chỗ trong sinh hoạt hằng ngày, thay vì chỉ được tính đến sau một đợt mệt mỏi quá mức. Duy trì giấc ngủ, vận động phù hợp, dành thời gian cho người thân và những hoạt động yêu thích là các phần của việc chăm sóc bản thân. Chúng không nên trở thành phần thời gian còn thừa sau khi đã thu xếp hết mọi trách nhiệm khác.

Tuy nhiên, không thể đặt toàn bộ vấn đề sức khỏe tâm thần vào công việc. Bệnh lý cơ thể, khó khăn kinh tế, quan hệ gia đình, mất mát và những biến cố cá nhân cũng có thể tác động đến tinh thần. Việc thăm khám cần xem xét đầy đủ hoàn cảnh và biểu hiện của mỗi người. Tự kết luận rằng mình chỉ mệt vì bận, hoặc chỉ cần nghỉ vài ngày là khỏi, đều có thể khiến một vấn đề cần điều trị bị bỏ qua.

Trong gia đình, sự quan tâm cần bắt đầu từ việc lắng nghe những thay đổi cụ thể: người thân ngủ thế nào, có còn hứng thú với những hoạt động quen thuộc, khả năng tập trung và sinh hoạt có bị ảnh hưởng hay không. Những lời trách yếu đuối, thiếu cố gắng hoặc “có gì đâu mà buồn” có thể khiến người đang khó khăn ngại chia sẻ hơn. Tìm đến hỗ trợ chuyên môn phải được nhìn nhận như một nhu cầu chăm sóc sức khỏe chính đáng.

Ngày 1.7.2026, Bộ Y tế ban hành Quyết định số 1981/QĐ-BYT, kèm Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Hướng dẫn bao gồm việc phát hiện người có nguy cơ, hỗ trợ tâm lý và chăm sóc tại cộng đồng. Việc chăm sóc được đặt ra từ giai đoạn dự phòng, trước khi những khó khăn tiến triển thành tình trạng nặng.

Để người dân chủ động tìm trợ giúp, thông tin về địa chỉ, dịch vụ và cách tiếp cận cần rõ ràng. Người có khó khăn cần biết mình có thể gặp ai, được hỗ trợ những gì và thông tin cá nhân được bảo vệ ra sao. Việc khuyến khích chăm sóc sức khỏe tâm thần phải đi cùng khả năng tiếp cận dịch vụ phù hợp, tránh để người dân tự tìm kiếm giữa những lời quảng cáo thiếu căn cứ.

Sức khỏe tâm thần liên quan trực tiếp đến cách con người học tập, làm việc và gắn bó với những người xung quanh. Những tổn thương chưa nhìn thấy được vẫn có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống. Chăm sóc sức khỏe tâm thần phải được quan tâm thường xuyên, từ việc sắp xếp học tập, làm việc, nghỉ ngơi hợp lý đến chủ động thăm khám khi các biểu hiện bất thường kéo dài, không để đến lúc kiệt sức thì ngay cả tìm được một giấc ngủ ngon cũng trở thành điều khó khăn.

HOÀNG HƯƠNG

Nguồn Văn hóa: https://baovanhoa.vn/dung-cho-den-luc-kiet-suc.html