Đừng sợ già hóa

Người già - họ là một phần tích cực của nền kinh tế, chứ không phải gánh nặng. Ảnh: N.K

Già hóa dân số là một “bình thường mới” cần đối mặt

Điều này không sai nếu nhìn vào tăng trưởng hàng năm, nhóm các nước giàu, từ mặt bằng trên 3,5% bây giờ giảm về dưới 2%, mức giảm đến hơn 40% trong hơn một thập niên. Hoặc nếu chúng ta nghe truyền thông phóng đại câu chuyện về một ông bà lão nào đó qua đời một mình ở châu Âu mà vài tháng sau mới được phát hiện.

Ở Việt Nam, nỗi lo già hóa dân số xuất hiện ngày một nhiều vì những con số thống kê.

Tuy nhiên, nếu nhìn vào mặt tích cực, chúng ta sẽ nhận thấy nhiều điểm sáng hơn. Già hóa dân số không phải chỉ do tỷ lệ sinh sụt giảm, mà còn do thành tựu khoa học và kỹ thuật của nhân loại trong việc kéo dài tuổi thọ và cải thiện điều kiện sống.

Thay vì run sợ trước những con số thống kê về độ tuổi trung bình đang tăng lên, các quốc gia và doanh nghiệp cần một cái nhìn bình thản hơn để nhận diện đây là một trạng thái “bình thường mới”, một giai đoạn chuyển đổi tất yếu mà ở đó, cơ hội và thách thức luôn song hành.

Nỗi sợ hãi thường bắt nguồn từ việc chúng ta cố gắng áp dụng những tư duy quản trị cũ kỹ vào một cấu trúc xã hội hoàn toàn mới. Già hóa dân số không phải là một “căn bệnh” cần chữa trị, mà là một thực tế cần được thích nghi bằng sự tỉnh táo và chuẩn bị kỹ lưỡng. Một xã hội có nhiều người cao tuổi không đồng nghĩa với một xã hội ngừng sáng tạo hay thiếu sức sống. Sự thay đổi nhân khẩu học sẽ trở thành động lực khiến các quốc gia và doanh nghiệp phải tìm cách thúc đẩy cuộc cách mạng về năng suất lao động và đổi mới công nghệ, thoát khỏi tư duy quản lý cũ kỹ.

Khi chúng ta đối mặt với già hóa một cách bình thản, chúng ta sẽ thấy rằng chìa khóa không nằm ở việc đảo ngược xu hướng tự nhiên, mà nằm ở cách chúng ta tìm kiếm sự thịnh vượng trong một bối cảnh già hóa dân số.

Tìm kiếm tăng trưởng trong một tương lai già hóa: vai trò của hạ tầng hiện đại và tấm lưới an sinh xã hội

Việc chuẩn bị cho một “tương lai già hóa” phải bắt đầu ngay từ bây giờ thông qua những chiến lược kinh tế có tầm nhìn xa. Một trong những trụ cột quan trọng nhất chính là thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Một trong những giải pháp là thông qua đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng hiện đại, nơi mà người trẻ và người già chung sống. Hạ tầng ở đây không chỉ là đường cao tốc hay bến cảng, mà còn là hệ thống hạ tầng số và hạ tầng y tế thông minh, giúp người cao tuổi có thể tiếp tục đóng góp cho xã hội hoặc tự chăm sóc bản thân hiệu quả hơn. Đầu tư vào hạ tầng cũng đồng nghĩa với việc tạo ra một môi trường sống thuận tiện cho người già duy trì kết nối và có thể tham gia vào nền kinh tế, từ đó tối ưu hóa nguồn lực xã hội và duy trì dòng chảy kinh tế ổn định.

Song song với hạ tầng, việc tăng cường tích lũy xã hội và củng cố hệ thống an sinh xã hội là nhiệm vụ cấp bách. Chúng ta cần những cơ chế tài chính linh hoạt hơn để khuyến khích tiết kiệm dài hạn và các quỹ hưu trí tư nhân tự nguyện. Một hệ thống an sinh xã hội vững mạnh không chỉ là tấm lưới an toàn cho người già, mà còn là bệ phóng giúp thế hệ trẻ yên tâm sáng tạo và đầu tư, vì họ không còn bị áp lực, trách nhiệm chăm sóc người thân. Khi tích lũy xã hội được nâng cao, người trẻ được giảm gánh nặng chăm sóc người già, dòng vốn này có thể quay trở lại phục vụ tái đầu tư, tạo ra một vòng tuần hoàn kinh tế bền vững trước sự thay đổi của cấu trúc tuổi tác.

Điểm sáng từ các bài học trên thế giới: “nền kinh tế bạc”

Nhìn ra thế giới, các ví dụ về cách ứng phó với già hóa dân số và tăng trưởng chậm cho thấy đây hoàn toàn không phải là một ngõ cụt. Nhật Bản, quốc gia đi đầu trong xu hướng già hóa, đã chứng minh rằng một “xã hội siêu già” vẫn có thể duy trì được sự ổn định, thậm chí là tăng tốc độ tăng trưởng sau nhiều thập niên tăng trưởng chậm.

Thay vì bi quan, người Nhật đã biến khó khăn thành cơ hội để phát triển ngành công nghiệp robot chăm sóc và tự động hóa sản xuất ở mức độ hiện đại. Họ đã tái định nghĩa khái niệm nghỉ hưu bằng cách tạo ra các mô hình làm việc linh hoạt, cho phép người cao tuổi tiếp tục cống hiến kinh nghiệm quý báu của mình. Nhật Bản không chỉ tồn tại, họ đang dẫn đầu trong việc thiết lập các tiêu chuẩn cho một “nền kinh tế bạc” đầy tiềm năng.

Tương tự, Singapore cũng đang cho thấy những bước đi đáng học hỏi. Singapore đã đầu tư mạnh mẽ vào việc đào tạo lại kỹ năng cho người lao động ở mọi độ tuổi, đảm bảo rằng sự già đi không đi đôi với sự lạc hậu về công nghệ.

Ngoài ra, Singapore xây dựng các khu đô thị tích hợp đa thế hệ để không chỉ làm giảm sự cô đơn cho người già mà còn thúc đẩy học tập suốt đời. Ở nơi đó, các thế hệ sống cùng nhau và hỗ trợ lẫn nhau, tạo nên một sự gắn kết xã hội chặt chẽ, trong khi các trung tâm đào tạo kỹ năng số cho người cao tuổi giúp họ không bị gạt ra lề của nền kinh tế số.

Chính bản thân tôi đã trải nghiệm thực tế đó trong suốt một tháng làm nghiên cứu ở Singapore trong năm 2025. Nhiều nhóm người già gặp nhau ở các trung tâm cộng đồng, thậm chí khu mua sắm, để ngồi chỉ nhau về những thao tác với điện thoại thông minh, cách thực hiện giao dịch với ngân hàng qua điện thoại và nhiều thứ nữa. Họ vừa xài tiền ở khu mua sắm, vừa cập nhật kiến thức cho nhau. Họ là một phần tích cực của nền kinh tế, chứ không phải gánh nặng.

Ở châu Âu, Thụy Điển nổi tiếng với hệ thống phúc lợi xã hội toàn diện và sự linh hoạt trong thị trường lao động, cho phép người dân cân bằng giữa làm việc và cuộc sống cá nhân trong suốt vòng đời của mình. Họ tập trung vào việc duy trì sức khỏe cho người dân từ khi còn trẻ, giúp kéo dài thời gian lao động hữu dụng và giảm áp lực lên hệ thống y tế.

Trong khi đó, Anh đang tận dụng tối đa lợi thế của các trung tâm tài chính và nghiên cứu hàng đầu để phát triển các giải pháp bảo hiểm và chăm sóc sức khỏe tiên tiến. Họ chứng minh rằng tăng trưởng chậm về mặt con số GDP không có nghĩa là suy giảm về chất lượng cuộc sống hay năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ở Anh, bạn sẽ không khó bắt gặp hình ảnh một giáo sư gần 80 tuổi vẫn được mời giảng giải trước một thế hệ chuyên gia trẻ hơn về những vấn đề cực kỳ phức tạp. Họ đóng một vai trò thiết yếu trong việc định hướng đào tạo cho thế hệ tiến sĩ trẻ của nhiều hiệp hội khoa học châu Âu và bạn sẽ bất ngờ nếu biết nhiều bằng sáng chế mới vẫn được tạo ra trong các nhóm nghiên cứu có những thành viên trên 70 tuổi. Tương tự như vậy, ở Hàn Quốc, các doanh nghiệp như Samsung hay Hyundai tuyển dụng lại các kỹ sư về hưu để truyền dạy kinh nghiệm cho thế hệ trẻ, biến tri thức và kỹ năng của người già thành một loại tài sản trí tuệ quốc gia không thể thay thế.

Tất cả những ví dụ trên đều dẫn đến một kết luận chung: già hóa dân số là một thử thách về quản trị chứ không phải là một thảm họa định mệnh. Những nỗi sợ về một tương lai xám xịt chỉ trở thành sự thật nếu chúng ta chọn cách đứng yên hoặc tiếp cận theo cách cũ trong khi thế giới đang thay đổi.

Cơ hội nào cho doanh nghiệp?

Cơ hội đến từ đổi mới và cách làm khác biệt so với trước đây.

Khi các siêu thị được thiết kế riêng cho người cao tuổi với lối đi rộng hơn, nhãn mác chữ to và thực đơn dinh dưỡng chuyên biệt, đó là những cơ hội cho doanh nghiệp trong ngành xây dựng, thiết kế. Ngành công nghiệp y tế số của Nhật Bản, nơi các thiết bị đeo thông minh không chỉ theo dõi nhịp tim mà còn được tích hợp trí tuệ nhân tạo để dự báo rủi ro sức khỏe, tạo tiềm năng tăng trưởng cho nhiều công ty điện tử và khởi nghiệp công nghệ. Đầu tư vào lĩnh vực đó lại giúp các đại công ty của Nhật Bản tiết kiệm được nhiều khoản tiền trong chi phí đầu tư y tế cho nhân sự của mình.

Thụy Điển và Anh cũng cung cấp những bài học thú vị về việc tích hợp nền kinh tế bạc vào cấu trúc xã hội. Thụy Điển tập trung vào “lối sống năng động”, khuyến khích người già tham gia các hoạt động thể thao và du lịch trải nghiệm. Điều này tạo ra một thị trường khổng lồ cho ngành du lịch và thể thao chuyên biệt. Trong khi đó, tại Anh, các công ty bảo hiểm và tài chính đã phát triển những sản phẩm quản lý tài sản linh hoạt, giúp người cao tuổi có thể rút dần giá trị từ bất động sản để chi trả cho cuộc sống mà không cần phải bán nhà. Sự linh hoạt trong tài chính này là một “bộ đệm” quan trọng giúp duy trì tiêu dùng nội địa ngay cả khi nền kinh tế tăng trưởng chậm.

Tựu trung lại, nền kinh tế bạc không phải là một thế cờ chết. Nó là một sự chuyển dịch sang một cấu trúc kinh tế khác, nơi chúng ta đầu tư để khai thác giá trị từ kinh nghiệm sống, sự thấu hiểu và các giải pháp công nghệ mang tính nhân bản thay vì tìm cách kiếm lợi ngắn hạn bằng khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ. Khi chúng ta ngừng sợ hãi và bắt đầu đầu tư vào hạ tầng, tăng tích lũy và học hỏi từ những quốc gia đi trước, già hóa sẽ không còn là một bóng ma ám ảnh. Một xã hội biết cách trân trọng và phát huy nguồn lực từ người cao tuổi chính là một xã hội có khả năng chống chịu tốt nhất trước mọi biến động từ dân số già hóa.

Hồ Quốc Tuấn