Đường tới thành công của kinh tế Panama

Panama từng bước biến lợi thế của Kênh đào thành một hệ sinh thái phát triển bền vững. (Nguồn: consulatgeneraldepanamamarseille)

Panama không chỉ là nhà quản lý tin cậy và hiệu quả của một trong những tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới. Quốc gia này đã từng bước biến lợi thế của Kênh đào thành một hệ sinh thái logistics, dịch vụ và tài chính, qua đó tạo ra nguồn thu, thu hút dòng vốn và xây dựng niềm tin thị trường vượt ra ngoài giá trị của một tuyến đường thủy.

Giàu nhờ một con kênh

Kênh đào nằm trên tuyến kết nối Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, tạo thuận lợi cho khoảng 6% tổng lượng hàng hóa thương mại toàn cầu. Mỗi năm có khoảng 14.000 lượt tàu đi qua, vận chuyển trên 500 triệu tấn hàng hóa, theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).

Duy trì nền tảng tài chính vững chắc, quy mô dòng tiền mà Kênh đào tạo ra cho thấy đây không chỉ là một tài sản hạ tầng, mà là một tài sản kinh tế quốc gia, phản ánh sức mạnh tài chính và năng lực vận hành của kênh đào, cũng như hiệu quả quản lý nguồn lực trong bối cảnh môi trường toàn cầu đầy thách thức của Panama.

Panama có dân số khoảng hơn 4,6 triệu người (10/2026), diện tích hơn 74.000km2, theo thống kê của IMF.

Thu nhập bình quân đầu người của Panama đạt khoảng từ 17.650 USD/người/năm đến 19.529 USD/người/năm.

Báo cáo thường niên 2025 của Cơ quan quản lý Kênh đào Panama (Panama Canal Authority) cho biết, doanh thu của Kênh đào đạt 5,705 tỷ Balboa Panama (PAB) (1PAB = 1USD), tăng 14,4% so với năm tài khóa 2024; lợi nhuận ròng đạt 4,134 tỷ PAB. Số lượt tàu qua lại đạt 13.404, tăng 19,3%, trong khi khối lượng hàng hóa tính theo đơn vị đo lường riêng của Kênh đào tăng 15,6%, đạt tổng cộng 489,1 triệu tấn theo tiêu chuẩn CP/SUAB.

Quan trọng hơn là cách Kênh đào lan tỏa giá trị sang nền kinh tế. Theo Cơ quan quản lý, trong năm tài khóa 2025, đóng góp trực tiếp của Kênh đào tương đương khoảng 3,4% GDP, nếu tính cả đóng góp trực tiếp và gián tiếp, tỷ lệ này lên 4,9%. Tính thêm hiệu ứng lan tỏa, tổng đóng góp ước khoảng 6,3% GDP. Con số này cho thấy giá trị của Kênh đào không nằm riêng trong hoạt động vận tải biển mà còn được khuếch đại thông qua các ngành kinh tế khác.

Cụ thể hơn, theo tính toán của IMF, Kênh đào đóng góp khoảng 6% GDP Panama, trong đó 64% đến từ phí qua kênh và 36% từ các dịch vụ liên quan như bốc dỡ hàng hóa, sửa chữa tàu và du lịch. Riêng lĩnh vực logistics, gắn chặt với hoạt động của Kênh đào, đóng góp 11,5% GDP năm 2023, nhờ sự phát triển của cảng biển, kho bãi và vận tải. Hệ sinh thái liên quan đến Kênh đào tạo ra gần 55.000 việc làm, tương đương 2,9% tổng số việc làm của nền kinh tế.

Không chỉ tạo ra nguồn lực đáng kể cho ngân sách, kể từ năm 2014, các khoản phân phối từ Kênh đào đã đạt gần 20 tỷ USD, góp phần tài trợ hạ tầng, dịch vụ công và các chương trình xã hội.

Nhưng chính ở đây cũng xuất hiện bài toán lớn nhất của Panama - một tài sản chiến lược có thể tạo ra nguồn thu rất lớn, song cũng có thể trở thành điểm dễ tổn thương nếu nền kinh tế phụ thuộc quá nhiều vào nó. Chẳng hạn, hạn hán trong giai đoạn 2023-2024 từng buộc Kênh đào phải giảm số lượt tàu và mớn nước cho phép. Bài học vì thế không phải là Panama đã “giàu nhờ một con kênh”, mà là nước này sớm nhận ra rằng giá trị lớn nhất của Kênh đào nằm ở khả năng kéo theo cả một nền kinh tế dịch vụ phía sau nó.

… thành công hơn nhờ dịch vụ mạnh

Kênh đào là tài sản cốt lõi, nhưng logistics mới là cơ chế khuếch đại giá trị. WB đánh giá Panama là một trung tâm logistics quốc tế quan trọng, đồng thời cho rằng nước này có khả năng tiếp tục củng cố vị thế như một trung tâm logistics và tài chính của khu vực nếu duy trì cải cách cơ cấu và niềm tin thị trường.

Điều đáng nói là mô hình này không dừng ở vận tải. Cảng biển, kho bãi, dịch vụ hàng hải, thương mại và tài chính cùng hình thành quanh một lợi thế địa lý duy nhất. Năm 2023, IMF ghi nhận Panama thu hút 2,3 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, với logistics và tài chính nằm trong những lĩnh vực thu hút vốn chủ yếu. Kênh đào vì vậy không chỉ tạo doanh thu trực tiếp mà còn trở thành một “hạ tầng nền” giúp Panama kết nối với các chuỗi thương mại và dòng vốn quốc tế.

Từ logistics sang tài chính là một bước chuyển có tính logic. Một trung tâm giao thương quốc tế cần hệ thống ngân hàng và dịch vụ tài chính đủ khả năng tiếp nhận, luân chuyển và cung cấp vốn cho dòng hàng hóa, doanh nghiệp và đầu tư đi qua nền kinh tế. Panama đã phát triển Trung tâm Ngân hoàng quốc tế (International Banking Center) với quy mô đáng kể.

Theo Cơ quan Giám sát Ngân hàng Panama, đến tháng 4/2026, tổng tiền gửi tại trung tâm ngân hàng quốc tế đạt 120,74 tỷ USD, tăng 7,34% so với một năm trước. Riêng tiền gửi từ bên ngoài tăng 13,33%, nhanh hơn đáng kể so với mức tăng 3,49% của tiền gửi trong nước.

Con số này đáng chú ý không chỉ vì quy mô, mà bởi nó phản ánh một dạng “niềm tin có thể đo đếm”. Tiền gửi từ bên ngoài tăng có nghĩa hệ thống ngân hàng Panama tiếp tục có khả năng thu hút nguồn vốn quốc tế.

Tất nhiên, niềm tin tài chính không thể xây dựng chỉ bằng quy mô tiền gửi. Nó phụ thuộc vào chất lượng thể chế, giám sát ngân hàng, minh bạch và khả năng đáp ứng các chuẩn mực quốc tế. IMF đánh giá hệ thống ngân hàng Panama hiện ổn định, có vốn và thanh khoản tốt, cùng các bộ đệm an toàn đáng kể.

Trên thực tế, cách thức minh bạch tài khóa đã củng cố niềm tin vào hệ thống tài chính Panama. Tổng Kiểm soát viên Panama Anel Flores cho biết, Panama không ngừng đầu tư vào chính những nền tảng tài chính, cải thiện kiến trúc quản lý, giám sát tài chính và hạ tầng thanh toán - quyết toán. Và chính các biện pháp cải cách đã giúp đẩy nhanh quy trình ký kết hợp đồng, tăng cường công tác kiểm toán và cải thiện kỷ luật tài khóa, qua đó củng cố niềm tin vào nền kinh tế Panama.

Một dấu mốc quan trọng trong tiến trình củng cố niềm tin là việc Panama ra khỏi cơ chế giám sát tăng cường của Lực lượng Đặc nhiệm tài chính (FATF) năm 2023. FATF ghi nhận Panama đã có những tiến bộ đáng kể trong việc tăng cường hiểu biết về rủi ro rửa tiền và tài trợ khủng bố, cải thiện xác minh thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi, giám sát các tổ chức và nâng cao năng lực điều tra, truy tố.

Đây là một chi tiết có ý nghĩa lớn đối với vị thế tài chính của Panama. Một trung tâm tài chính quốc tế không thể chỉ dựa vào chính sách mở cửa hay lợi thế địa lý, dòng vốn quốc tế còn đòi hỏi một mức độ tin cậy về quy định, minh bạch và quản trị rủi ro. Điều đó cho thấy “sức mạnh tài chính” không phải là một sản phẩm tự nhiên của nền kinh tế Panama.

Một cách nhìn thực tế hơn, thành công của mô hình kinh tế Panama không nằm ở việc tìm ra một nguồn tài nguyên mới, mà ở khả năng xếp lớp giá trị lên trên cùng một lợi thế địa lý: Kênh đào tạo dòng thu nhập; logistics biến dòng thương mại thành dịch vụ; tài chính cung cấp hạ tầng vốn; còn cải cách thể chế và giám sát giúp tăng độ tin cậy cho toàn bộ hệ thống.

Đây cũng là lý do WB cho rằng, Panama có thể tiếp tục củng cố vị thế trung tâm logistics và tài chính của khu vực, nhưng điều kiện đi kèm là tiến hành cải cách cơ cấu, tăng hiệu quả chi tiêu, đa dạng hóa nguồn tăng trưởng và duy trì niềm tin thị trường. Triển vọng tăng trưởng năm 2026 được WB dự báo ở mức 3,9%, sau đó khoảng 4,1% trong giai đoạn 2027-2028.

Panama vì thế là một trường hợp đáng chú ý về cách một quốc gia nhỏ có thể khai thác tối đa lợi thế địa kinh tế, chuyển lợi thế ấy thành sức mạnh kinh tế lâu dài và bền vững.